00:00In a small area of Philippines,
00:04there are people who are not going to go to the beach
00:09or the sea.
00:13There are people who are together with people
00:17at the same time,
00:19at the same time,
00:23at the same time,
00:27at minsan,
00:29sa labas mismo ng kanilang tahanan.
00:34Dito, sa Tawi-Tawi,
00:36parang makakasamang may-ari ng isang mundo ang tao
00:39at buhay ilang.
00:42Mula sa mga malalaking paniki na lumilipad ng malayo
00:46para maghanap ng pagkain,
00:48hanggang sa pawika na malayang lumulusong sa dagat.
00:57At maging mga hayop na kapag nasa lubong masadaan,
01:01kailangan mong magbigay daan sa kanila.
01:10Dahil dito,
01:12hindi lahat ng buhay ilang iniiwasan.
01:15May ilan na itinuturing na kapitbahay.
01:28Isa sa pinakamalayong bahagi ng Pilipinas,
01:31narito,
01:32ang Tawi-Tawi,
01:34ang mga islang na palilibutan ng malalawak na karagatan.
01:38Mayroon itong malalim na daan ng tubig
01:41na naghihiwalay sa Sulu at Malaysia.
01:45Isa sa mga islang ito ang Simunol.
01:48At sa kabila ng layo nito,
01:51may isang mundong puno ng buhay na hindi agad mapapansin.
02:04Madalas daw nagkakasalubong ang mga unggoy, pusa, at bayawak.
02:12Nagkukrus ang kanilang landas para magpaunahan sa mga tirang pagkain.
02:20Kadalasan ang mga bayawak dito, dito sa lugar na ito,
02:24Saturday, Sunday yan lumalabas ma'am.
02:26Pero pag mayroong magbibits dyan,
02:28pusa ang lumalabas yan pag kumakain na yung mga,
02:31siguro naamoy nilang mga pagkain kaya lumalabas sila.
02:34Pero hindi naman namin pinapabayaan lang na sila.
02:38Ang residente na bayawak dito ay isang Rasmussen's Water Monitor.
02:44Walaan nito sa Luzon at Visayas.
02:46Eksklusibo lang ito sa Sulu, Harkipelogo tulad ng Tawi-Tawi.
02:56Kaya matyagang nagroronda ang grupo nina Alnazib Asakil,
03:02forest ranger ng Simunol.
03:04Para masigurong walang hayop na masasaktan sa kanilang malawak na dalampasigan.
03:11Minsan, hinahabol nila yan.
03:13Ang pinagsasabihan sa tagal namin mga rangers dito,
03:16in charge times sa mga kwan, mga hayop.
03:18Ang tatos.
03:20Malaki, bigat at sobrang lakas ng mga sipit.
03:24Ito ang pinakamalaking landcraft sa mundo.
03:31Naabutan ko ito na kapit na kapit sa puno.
03:35Ang galing lumakyat.
03:38Ito yung mga tatos or yung mga coconut crab.
03:40These are actually scavengers.
03:43So usually, nasa lupa lang sila.
03:45But if needed, they can go climb coconut trees just like this.
03:50This one is around 2 kg.
03:52Ang higpit ng hawak.
03:53Grabe! Ang kakapal ng very muscular yung kanyang pangsipit.
03:57At yung kanyang mga legs.
03:59Look at that.
04:01Napaka lalaki.
04:03Napaka bibilog.
04:04Kailangan ko mag-ingat sa malalaki nitong sipit
04:07na kasing lakas daw ng kagat ng leon.
04:09Kung masipit yung kamay natin, daliliin natin.
04:12Pwede pwede tayo masaktan dito.
04:14At itong mga...
04:15Oops! Look at that.
04:16At saka, bigat!
04:17Pero sa likod ng kakaibang itsura nito,
04:20may mahalagang ginagampanan sa kalikasan.
04:24Itinuturing silang engineer at cleanup crew ng kagubatan.
04:27Yung mga kalat kasi,
04:30katulad ng tuyo at namubulok na kalaman
04:32at pang nalalaglag ng bunga ng prutas na kain nila.
04:36Vulnerable o kumakaunti na ang bilang ng tato sa wild.
04:40Kaya pinagbabawal ang pagkuha,
04:42panghuhuli,
04:42pagbebenta,
04:43at pagbili nito.
04:46Tumatagal ng lima hanggang sampung taon
04:49bago makapagparami ang coconut crab.
04:51At dahil mabagal ang kanilang paglaki at pagdami,
04:54mas lalo silang nangangailangan ng proteksyon.
04:58Makikita sila sa pinimbaybay ng Pilipinas,
05:02katulad ng Batanes,
05:04Palawan,
05:07Antique,
05:09at Sulu Archipelago
05:12na bilang na tawi-tawi.
05:17Samantala, sa ibang bansa naman,
05:19extinct o naubos na sila sa ilang isla ng Australia, Madagascar,
05:24at Mainland India.
05:28Brewin mo itong species pala na ito ng mga coconut crabs,
05:31declared as extinct na sa ibang parte ng mundo.
05:35At hindi malayo na dito sa atin sa Pilipinas,
05:38yan na rin ang mangyari.
05:39Kung hindi natin mapipigilan yung overconsumption,
05:42overharvesting,
05:43at yung pagkasira,
05:45patuloy na pagkasira ng kanilang habitat.
05:48Kauntiman ang nakakasulyab sa malayong pariiso ng tawi-tawi.
06:00Sa ilalim ng dagat,
06:02isa pang mundo ang nakakubli.
06:07Buhay na buhay ang mga bahura.
06:10At dito,
06:11malayang nakikipamuhay ang sari-saring nikalang.
06:15Ang tawi-tawi po,
06:16ay isa po siyang magandang dive site.
06:19Although hindi pa na-discovered ng mga ibang divers,
06:23hindi nila makita talaga kung gaano ka ganda ang tawi-tawi.
06:28Nabing apat na taon ang pinag-aaralan ng marine biologist
06:31tulad ni Akil Injani,
06:33ang mga reef fishes.
06:38Isa sa mga sinuunang naninirahan dito,
06:41ang green at hawksbill sea turtle.
06:47Ang kanilang hat din,
06:48ang sagalang mga bahura.
06:51Dito, nanginginain at sumisilo ang mga pawigan.
06:58At minsan,
06:59parang nakakalimutan nila
07:01na may tao pa lang nakatingin sa kanila.
07:08Isang nagpapahingang pawigan
07:10ang tinanagising para sa luming kami.
07:15Hindi ito takot,
07:17pero hindi ibig sabihin nito.
07:19Dapat napitan o huwakan sila.
07:23Naramdaman lang siguro niya,
07:24nigtas siya sa amin.
07:33Ang Hawksbill sea turtle na ito,
07:36mukhang nag-aayapang maglaro.
07:41Parang niliyayabang ito ang effortless ng kanilang maglamo.
07:48Dahil nagpapaalam lang ito sa agos ng dada.
07:53Malalim na agos ang tumbi.
07:55Sa kargatan ng tawi-tawi,
07:57lumadaloy lang ang sulu at sa leve sea.
08:01Ito ang tumutulong para
08:02may pakalat ang itlog ng mga maliit isla.
08:12Mula sa kanilang mga bahura,
08:14papunta sa mga kapuloan ng Pilipinas,
08:16kaya ang pagprotekta sa mga bahura.
08:19Hindi lang para sa isang isla.
08:21Para ito sa mas malawak na mundo
08:24sa ilalim ng dagat.
08:26Sa tuwing lumalang may kami,
08:28may ilang buhay ilang na sadyang mahiyain.
08:32Kanya-kanyang tago sila sa mga bahura.
08:38Ang mga moray il,
08:39masinip-silip at parang nangingilatis na mga dayo.
08:47Sa kanilang tirahan,
08:48may kasama rin silang sea urchins.
08:51Gusto man makiusyoso ng moray il,
08:54napabalik na lang siya sa kanyang lumbot.
08:59Dahil hindi niya nakayanan ang panusok ng sea urchin.
09:05Sa ngayon,
09:07hindi pa kabilang sa mga marine protected area
09:10ang isla ng Manok Mangkaw sa Simunol.
09:15Although na hindi siya totally na protected area
09:20or MPA,
09:21pero may propose po kami na gawin MPA
09:25with the approval of community and LGO.
09:28Ang turing din ng mga community,
09:31ay para rin niyan na MPA
09:34kasi hindi na nila dinedistract
09:37o inhagisan ng tinamita.
09:48Pagdating ng reliyong Islam,
09:51sa tawi-tawi matataguan
09:53ay na sa pinakamatatandang boske sa Pilipinas.
09:57At parte na ng kanilang kultura
10:00ang mataas na paggalang sa buhay.
10:04Kasama na ang mga hayong.
10:07Hinda!
10:09Yung mapapansin natin dito sa tabi ng moske na ito,
10:12may mga puno ng pinagmo-roosting site
10:15ng mga large flying foxes
10:17at saka island flying foxes.
10:19Kaya pala tinawag na wildlife mecha
10:23itong tabi-tabi.
10:24Dahil sa short kilometer greenhouse na ginagalawa namin,
10:27pinag-wildlights na yung pwede natin nakita.
10:30Samungan ang lahat na ang maso
10:32located at the island
10:35immersing myself here
10:36dito mismo.
10:38Daming pwede makita
10:40at saka daming pwede maenggofter.
10:44Nagabuta namin pa balik dito
10:46ang napakaraning flying foxes
10:48lalik sa magdaman
10:49paghanap ng pag-ahin.
10:53Parang normal lang sa mga tao
10:55ang pagdating nila.
10:57Diyan o...
10:58It's amazing.
11:01And they're bothered.
11:03They're not worried.
11:05It's okay.
11:05The people here, the students.
11:07They're afraid.
11:09They're able to climb 50 kilometers.
11:14They eat their favorite fruit.
11:18They're able to climb
11:20and climb up
11:21in the field.
11:24They're dead.
11:29They're dead.
11:30They're dead.
11:32They're a bad person.
11:34They have big people.
11:36They'll take care of their lives.
11:38They're able to make sure
11:40that they can coexist
11:42the wildlife
11:44and people
11:46on a small island.
11:49Kung tutusin, natuto na rin ang mga tao na mabuhay kasama ng mga hayop sa tawing-tawing.
11:58Pero hindi lang laging madali ang ganitong pagsasama-sama.
12:02Lalo na, kapag ang pagkain ng mga hayop ay galing sa pinagmira pangani ng tao,
12:10ito, nagkakaroon ang problema.
12:14Pagkain ang pangunahing dahilan kaya ang mga hayop na naliligo sa komunidad.
12:20Pero wisyo na nga raw ito para sa mga magsasakang matyagang nagtatali.
12:25Ang mga baboy ramo, mapalik-palik raw sa tanima ni Tatay Kai.
12:31Lalo na kung panahon ng kamoting kahoy o kasaba.
12:37Tatay, pag sumugo dito, yung mga baboy, sa id lahat yan.
12:42Minta siya rin na inaubos.
12:44Ibus lahat ito.
12:46Sa id yan.
12:47Isang gabi lang.
12:48Isang gabi lang kaya nilang anuhin ito.
12:51Ang kanilang ilong kasi, kaya raw makaamoy ng pagkain ng hados ilang milya ang layo at lalim sa lupa.
12:58Pagkain ang pangunahing dahilan kaya ang mga hayop na naliligo sa komunidad.
13:04Pero wisyo na nga raw ito para sa mga magsasakang matyagang nagtatali.
13:10The pigs have very strong sense of smell kaya mahaba yung ilong nila.
13:15Even stronger than dogs.
13:17Alam nila kung nasaan yung pagkain na bubungkali nila.
13:21Kaya karamihan ng tanim dito sa Tandubas,
13:25na papalibutan ng bakot.
13:27And they will use their snouts, yung kanilang mahaba at matitigas na ilong.
13:32Yun yung gagawin nila pang kudkod dun sa lupa para hukain itong mga ugat na ito.
13:38Pero hindi sapat na bakot lang.
13:41Kailangan daw na may pampaingay ito ayon sa mga eksperto.
13:46Dito natin ilalagay yung mga bote.
13:47So, when the boars, when the pigs, they actually start digging,
13:55maiingayan din sila, maaalerto yung miari at pwede silang mabugaw pa.
14:02Sa halip na kulihin at katayin na taliwas sa kanilang paniniwala at gawin,
14:10sa simple raw na paraan na paglalagay ng pampaingay.
14:14Kahit pa paano, masisiguro na raw nilang sila ang aakali ng kanilang pinaghirapan talip.
14:24Sa Islam, ang paggamit ng mga hayo para sa pagkain, transportasyon o paggawa,
14:32may mabigat na pananangitan.
14:34Kaya sa mga probinsya na ito, ang pangunahing reliyon,
14:39manatag ang buhay ilang sa mundong kanilang pinagalawan.
14:44Sa tawi-tawi, kapitbahay na raw ng ilang komunidad ang mga hayop.
14:50Kahit pa, may dala itong kamandag.
14:53Mabagal gumilos.
14:57Mukhang maamo.
15:00Pero ang slow lories, may tinatagong kamandag.
15:06Kaya hindi ito dapat basta-basta kawakan.
15:11Pero ang mga tao rito, sanay na ang makita ang mga tulad nila.
15:17Pagdating sa pagkain, matinig ang huli ang mga kukap o slow lories.
15:28Sa itas ng puno,
15:31manaw na tanaw namin kung paano nito sunggaban ang tipaklong.
15:38Ang mabagal na paggalaw,
15:41taktik na raw ng slow lories para makaraming na pagkain.
15:52Sa sobrang baga nito,
15:54parang naging alaga na sa bakura ni Tatay Almerza
15:58ang slow lories na si Alpudo.
16:06Malang pulungan na nakapipigil sa natural nitong paggalaw sa mga pulo.
16:16Ang slow lories na si Alpudo,
16:19susubukan ko na rin suriin.
16:22Kailangan kong gumamit ang gloves
16:24dahil ang kukap,
16:26may kamandat.
16:27Pa, yan yung ano niya, yung breakout gland niya.
16:29Yung elbow gland na tinasabi,
16:31yan, yan, yan.
16:32Tiga mo,
16:33nandito sa ventral side ng kanyang arms.
16:37So dinidilaan niya yan
16:38para lumabas yung venom.
16:40Itong mga slow lories are the only venomous primates that we have.
16:45Sa atin naman walang masyado efekto.
16:47Isa sa mga tao, kagaya natin, malalaki tayo eh.
16:50But imagine the small animals siguro
16:52may can pose harm and danger.
16:55Kaya kahit sa tingin mo,
16:57very docile,
16:58very cute-looking ang itsura niya.
17:04Tukam din ang madalas na bisita
17:06ni Nanay ng Gita
17:07sa kanyang mga uno ng mangga.
17:11Halos tatlong buwan na raw itong pabalik-balik sa kanila.
17:15Palagi namin nagkikita sila,
17:17natutulog din.
17:18Hindi maggalaw-galaw kahit saan.
17:20Aywan ko kung pag gabi,
17:21umalis din sila,
17:22hindi namin nagkita.
17:25Kasi mahihain mo sila sa panang tao.
17:28Masaya raw siya
17:29na nangkita ito sa kanilang komunidad.
17:32At wala naman daw silang plano na itaboy ito
17:34kapali sa kanila.
17:37Kung usapang may kamandag,
17:40kahit gaano man kadilikado sa tao ang hayop,
17:44isang temple pitman o dupong
17:46ang naging kapitbahay na raw
17:48ng mga taga pang lima sugala.
17:52Madalas daw kasi ito nakasabit sa mga puno.
17:56Palipat-ipat lang ang pwesto.
17:58Kaya mahirap mo ma-figure out
18:01kung hindi ka tumitingin mabuti
18:04na meron palang pit viper
18:06dito sa puno na ito.
18:09Minsan, malapit pa ito sa daanan ng mga tao.
18:13Kaya gano'n.
18:14Kapag nakita mo sa ilalim,
18:15tapos naka-blend in siya dito,
18:18halos mahihirap mag-distinguish.
18:20Kung ang dali niya mag-blend
18:22doon sa paligid o.
18:24Kasi halos kakulay niya yung dahon.
18:29Ang mga residente,
18:31sila na raw ang umiiwas.
18:33Pero hindi ito biglang nalunuklaw
18:35at maglalabas ng kamandag.
18:37Pag may mga nakikita kay mga viper,
18:40anong ginaluhan?
18:40Wala din sir.
18:42Ganyan talaga.
18:43Pag nakita namin,
18:44hindi namin ginagalaw.
18:45Kasi yan ang mabait na as.
18:47Kapag hindi mo siya na ipit
18:49o nahawakan,
18:51hindi din sila gagalaw.
18:52Sana yun din yung mga tao dito.
18:53Sana yun talaga.
18:54Matagal ng residente si Muxim dito
18:57at wala pa raw siyang nababalitahan
18:59na natuklaw ng dupong.
19:01Pero ako napitulong mga galaga na.
19:04With life,
19:04inaano ko na sa mga bata.
19:07Sinabi ng Koran na walang hayop
19:10at ibon na lumilipad
19:12kung hindi bahagi ng isang community.
19:15At ang function ng mga tao
19:18dito sa mundo
19:19ay representative niya dito sa mundo
19:21upang pangalagaan ang world of nature
19:24na kanyang nilika.
19:27Ang bawat dagpo sa pagitan ng tao
19:30at hayop sa tawi-tawi.
19:32Hindi na huuwi sa madugong inkwentro.
19:36Dito, malinaw sa mga residente
19:38na sa bawat ipagin at karagatan.
19:42Mahati nila ang mga bawat indala.
19:46Mila paalala ito sa mga tao
19:48na kapag natuto tayo
19:50magbigay ng espasyo sa bawat buhay,
19:53mas may pag-asa
19:55ng mapanatiling buhay
19:56ang mundong pare-pareho
19:58nating itinuturing na tahanan.
20:02Ako si Dr. Fertz Resyo,
20:04Born to be Wild.
20:12Maraming salamat sa panonood
20:14ng Born to be Wild.
20:15Para sa iba pang kwento
20:17tungkol sa ating kalikasan,
20:18mag-subscribe na
20:19sa GMA Public Affairs
20:21YouTube channel.
20:22Maraming salamat sa panonood
20:24ng Born to be Wild.
20:25Para sa iba pang kwento
20:27tungkol sa ating kalikasan,
20:29mag-subscribe na
20:30sa GMA Public Affairs
20:32YouTube channel.
Comments