00:02Eastern Samar
00:03Sa isang kuweba sa malayong isla ng Eastern Samar,
00:07may natagpo ang bungo at kalansay ng tao
00:11na pinaniniwala ang binabantayan ng diumano.
00:15Verding nila lang? Anong misteryo ito?
00:20Sa bayan ng Salcedo sa Eastern Samar,
00:24may isang islang sagana raw noon sa maliliit na lamang dagat na parang talaba.
00:31Ang tawag dito, Sisi.
00:34Kaya ang isla, pinangalan ng Sisi Island.
00:43Pero ngayon, pinangingilagan na itong puntahan.
00:48Dahil sa loob ng mga kuweba nito,
00:50hindi mga kabibi ang matatagpuan,
00:54kundi
00:56tambak ng mga buto ng tao
01:00at nakahilerang mga bungo.
01:09Ang ilan parao sa mga bungo,
01:12nag-iiba ng pwesto
01:14kahit wala namang gumagalaw.
01:17Ayon kasi sa mga tagapagbantay,
01:21may mga kakaibang nilalang daw
01:23na gumagala rito.
01:25Tawag nga,
01:26ababa eh ah.
01:27Pero ang kulay niya,
01:28kulay green.
01:29Padibdib lahat
01:30ang katangkaroon na niya.
01:33Pero kanino ba ang mga butong natagpuan
01:37sa Sisi Island?
01:38At kung mga buto na lang
01:40ang natitira sa kanila,
01:42totoo bang may kumikilos pa rin
01:45sa dilim ng kanilang himlayan?
01:51Ang Sisi Island matatagpuan
01:54ilang kilometro ang layo
01:55mula sa bayan ng Salcedo.
01:58Hindi raw ito basta-basta mapapasok.
02:00Ang isla kasi,
02:02private property
02:04pagmamayari ng pamilya
02:06ni Naemerita.
02:08Anim kami na magkakapatid.
02:09Itong lopa na to
02:10ang naging party ko.
02:12Kasi ako ang bunso.
02:14White t-shirt ko lang ang suot mo.
02:16Maroon ka bang ibang kulay na ano,
02:17na damit?
02:18Uy, jacket ako na eh.
02:20I'm blue.
02:21Kailangan, kalangan.
02:22Ang isuot mo na is dark color.
02:24Nung kapatid ko,
02:25mahilig yan ng puti.
02:27Minsan bumisita sila dito.
02:30Tapos,
02:30nung pagkatapos nila bumisita dito,
02:33ayun,
02:34nagkasakit siya.
02:47Makalipas ang 15 minutos,
02:50narating nila ang Sisi Island.
02:55Pagkababa ng bangka,
02:57agad nagpaalam si Emerita
02:59sa di umano mga nakatira roon
03:02o mga tagabantay.
03:04Tabi-tabi mga apoy.
03:07Tabi.
03:08Adi na naman kami
03:09na bisita iyo.
03:13Ilang metro lang ang layo
03:15mula sa Dalampasigan,
03:17dalawang kuweba agad
03:18ang bumungat sa aming team.
03:20Mayroon talagang kuweba
03:21na walang laman.
03:23Doon banda ang mayroon.
03:24Sa hindi kalayuan naman,
03:27may isa pang yungib.
03:28At dito,
03:30may nakita silang ilang piraso
03:32ng buto ng tao.
03:36Pagkarating nila
03:37sa ika-apat na kuweba,
03:43bumungad na
03:44ang tambak
03:45ng mga buto
03:46ng tao.
03:47Ang dito niya,
03:49kung ano'y natin
03:51o tingnan mo,
03:52mahaba siya,
03:53tayo,
03:54ah,
03:55medyo maliit.
03:56Yung mga malalaking tao,
03:57yung mga sinaunang,
03:58ano,
04:00tao.
04:00Sa panlimang kuweba naman,
04:02nakita nila
04:03ang mga nakahilerang bungo.
04:05Hindi namin alam
04:07kung bakit sila
04:08nakafile.
04:09Sa ika-anim na kuweba,
04:11mga buto naman
04:12na
04:13nababalot
04:14di o mano
04:15ng hiwaga.
04:16Mga bungo
04:17na di o mano
04:18may sariling buhay.
04:21Dati kasi yung tatlo
04:22nandoon niya sa baba,
04:23yung parang
04:24bantay ba sila.
04:25Tapos yun,
04:26nung pumunta ko,
04:27nandito yung isa,
04:28siguro umalis yata sila.
04:31Walang ibang pwedeng gumilaw.
04:33Wala namang hayop dito.
04:35Walang nakatira dito.
04:37Ito,
04:38medyo,
04:38green na ang kulay.
04:39Siguro,
04:40sobrang
04:41tagal na.
04:42Ito naman,
04:43medyo,
04:44white-fashioned.
04:45Ito naman,
04:45kaibang kulay.
04:46Siguro,
04:46sa sobrang,
04:47sobrang tagal na ba.
04:49Pero kung ang apat na dekada
04:51ng caretaker
04:52ng Sisi Island
04:54na si Alejandro
04:55ang tatanungin,
04:56kilala raw nila
04:57kung sino
04:58ang gumagalaw
04:59sa mga buto.
05:07At ang nakita raw niya,
05:10hindi mga tao,
05:11kundi,
05:12ibang nila lang.
05:14Kahit natutulong nga na,
05:16kung dila,
05:16ala nga,
05:17longibliwat,
05:18buti ay lang,
05:18adidi,
05:19luyo,
05:19sari si Sisi nga di.
05:34Pero higit sa kung sino raw
05:37ang nagbabantay sa isla,
05:38sino ang mga taong dito
05:41na inabot
05:42ng kamatayan?
05:43At bakit sa magkakahiwalay
05:46na kuweba
05:46nagtipon
05:47ang napakaraming buto?
05:51Mga yumao ba
05:53ang inihatid dito noon
05:55o mga buhay
05:57na hindi na muling nakabalik?
05:59Tao nga,
06:00mababa iya,
06:01pero ang kulay niya,
06:03kulay green.
06:04Anong kasaysayan
06:05ang naiwan dito
06:07kasama ng kanilang
06:08mga buto?
06:09Parang kumunti
06:11at nagiba yung
06:12kinalalagyan nila.
06:14Sasagutin na
06:15sa aming pagbabalik.
06:20Tagos hanggang buto
06:22ang takot
06:23ng mga taga-salcedo
06:25sa Eastern Samar.
06:26Sa nadiskubri nila
06:28sa mga kuweba
06:29ng Sisi Island,
06:31nagmistula kasi itong himlayan
06:34at tambakan
06:35ng mga buto
06:37ng tao
06:37na nababalot
06:39ng misteryo.
06:41Di umano,
06:42ang mga kalansay
06:43kasi
06:44parang may
06:45sariling
06:46buhay.
06:47Walang ibang
06:49pwedeng gumilaw.
06:50Wala namang
06:50hayop dito.
06:51Walang nakatira dito.
06:53Dati kasi
06:53yung tatlo nandoon
06:54niya sa baba,
06:55nung pumunta ko
06:56nandito yung isa,
06:57siguro umalis yata
06:58sila.
07:00Meron din daw
07:01ang mga itong
07:02tagabantay.
07:14Pero sino nga ba
07:15ang mga nakahimlay
07:17sa kuweba?
07:18Mula nung maliit pa ako,
07:19nandito na talaga
07:20itong mga buto na to.
07:21Pusibling mga buto raw ito
07:23ng mga sinaunang tao
07:25sa salcedo.
07:26Nung araw pa,
07:28wala pa daw simenteryo.
07:29Ginagawa daw ng mga tao
07:31kung madali na silang
07:33mamatay,
07:34inahati daw dito
07:35ng kamag-anak
07:36o sila mismo
07:37aano sila ng bangka,
07:38medyo maisakit na.
07:39Dito na lang sila
07:40nage-stay
07:41hanggang na
07:41mamatay na lang sila.
07:45Nagpunta na yung LJ dito.
07:47Kailangan ko talagang
07:48i-follow up to.
07:49Lalo na ngayon,
07:50medyo marami na
07:51ang pumupunta dito.
07:52Bala ko talagang
07:53magpatulong kung anong
07:54pwedeng
07:55mabuting gawin.
07:56Sa linggong ito,
07:57muling binisita
07:58ng Municipal Tourism Office
08:01ng Salcedo
08:02ang lugar.
08:03Napansin ko na parang
08:04kumunti
08:05at nagiba yung
08:06kinalalagyan nila.
08:08During typhoons,
08:10inaabot kasi ito
08:11ng tubig.
08:12Yun ang sabi ng
08:13mga locals
08:14na
08:16parang
08:17nawawash out
08:18doon sila.
08:18Ang 2024,
08:19na nagkaroon kami
08:20ng Tourism
08:21Development Planning,
08:23plano natin
08:23natukuyin
08:24kung ano ba
08:25ang pinagmula nito.
08:26Ayon sa isang
08:27local historian,
08:29galing ito
08:30sa mga
08:31sinuunang tao.
08:32At least,
08:33500 years na yun,
08:35yung mga buto
08:36na nakita doon.
08:37Hindi lang naman yun
08:38sa Isla
08:39D.C. kasi popular yung
08:41mga islands
08:42dyan sa Pacific
08:43side na
08:44ginagawang,
08:45kung may mga caves,
08:46ginagawang secondary
08:47boreal caves
08:49ng mga
08:50ninono natin.
08:52Pusibling dahil daw
08:53sa sinuunang
08:54mga pamamaraan
08:56ng paglilibing,
08:57kung kaya't
08:57nasa kuweba
08:58ang mga buto.
09:00Kung mamamatay yung tao,
09:01ilalagay siya
09:02sa isang
09:03abaong muna.
09:04Then, after five years,
09:06kinukuha na yung
09:08buto,
09:09hinuhugasan,
09:10at saka,
09:11ililipat sa
09:12jar,
09:14at saka,
09:15linalagyan niyo
09:16ng pot
09:17na may pagkain,
09:18at saka,
09:18yung mga
09:18jerrylries nila
09:20nung buhay pa sila,
09:21ilalagay doon,
09:22at saka,
09:23ipupunta na ito
09:24sa kanilang
09:26secondary boreal cave.
09:28Pero,
09:29kung totoo ito,
09:30nasaan ang mga
09:32burial jar?
09:33Pusibli raw itong nawala
09:35dahil sa pagkuha
09:36ng mga treasure hunters.
09:39Kailangang
09:39rerespetuhin na yung
09:41mga kuweba
09:42na may mga buto
09:43kasi,
09:43noong unang panahon na
09:46talaga yung mga kuweba
09:47na yun ay
09:48very sacred place
09:50para sa ating
09:50mga ninono.
09:54Ipinakita namin
09:55sa isang archeologist
09:57sa Maynila
09:57ang mga butong
09:58nasa Sisi Island.
10:00This looks like
10:01typical human bones.
10:02It's based on what
10:03I've seen in the area
10:04as well,
10:04Eastern Samar,
10:05Northern Samar.
10:06They are likely
10:08to be
10:09ancient Filipinos
10:10pre-colonial perhaps.
10:12But again,
10:13I can't say anything
10:14until we do
10:15our proper analyses.
10:16So what we would do
10:17is we would conduct
10:18an archeological survey
10:20as well as
10:21osteological analyses.
10:22We would
10:23determine the number
10:24of individuals
10:25represented by the bones,
10:26what bones are there.
10:27We would try and identify
10:28males, females, and ages.
10:30We will become
10:31a fanatic
10:32or we will be
10:33At least,
10:34we will know
10:35what kind of people they are.
10:36We will wait
10:37for a long time
10:37for a long time.
10:53Pwede silang pumunta dito
10:55pero,
10:56hindi nilang magpaalam
10:57sa tourism office,
10:58sa barangay captain,
11:00lalala na rin
11:01yung owner ng lupa.
11:03Kasi,
11:04yun lang
11:04na
11:06mapuprotektahan natin
11:07na hindi
11:07mabawasan
11:08o hindi
11:09maubos o mawala
11:10yung mga bungo
11:11na nandito.
11:12Hindi patiya
11:14kung kanino
11:15ang mga buto
11:16sa Sisi Island.
11:18Sa dilim
11:19ng mga kuweba nito,
11:21may kasaysayang
11:22naghihintay
11:23matuklasan
11:24at kung
11:25sinaunang
11:26libingan nga ito,
11:27ang
11:28kinatatakutan
11:29ngayon
11:30at kinamamanghaan
11:32na rin
11:32ang himlayan
11:34ng mga buto
11:35at kalansay
11:36isa palang
11:37lugar
11:38na
11:39sagrado.
11:43Thank you for watching
11:45mga kapuso.
11:46Kung nagustuhan niyo po
11:47ang video ito,
11:48subscribe na
11:50sa GMA Public Affairs
11:51YouTube channel
11:52and don't forget
11:54to hit the bell button
11:55for our latest updates.
