- 23 hours ago
- #borntobewild
- #gmapublicaffairs
- #gmanetwork
Aired (November 1, 2026): In Miagao, Iloilo, an extraordinary relationship exists between the locals and their unusual neighbors,... bats. Meanwhile, In Papua, Indonesia, discover the beauty of the ‘birds of paradise,’ some of the most colorful and fascinating birds in the world. Watch the video for the full story!
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
Category
🎈
FunTranscript
00:02We are here at the corner of the city.
00:07But here at the corner of the city,
00:10you can see the flying foxes.
00:13They are just here.
00:14It's a strange place.
00:16Even if they live among the flying foxes,
00:20they are the community.
00:21They don't seem to mind.
00:32I'm going to visit the community of Malagufo
00:36in the corner of the Clawson Valley
00:39where they are going to be a great lake
00:42of birds of paradise.
00:45We were here in the morning
00:50but we were successful
00:53at Wilson's Birds of Paradise.
00:56They used the color
01:03Stablet
01:04and rotten
01:05and��.
01:07So here and then,
01:10There are all UFO lights
01:11and salamat
01:14منel dahil
01:14and there are several
01:17that's giving attention
01:18to various things.
01:29Hindi ito spots kung saan i-deliver ang parcel mo.
01:32Sa maniwala kayo at sa hindi, ang mga lugar na iyan, tirahan ng libu-libong mga paniki.
01:43Sa sanga ng mga puno, katabi ng mga kabahayan, nagkukumpulan ang mga paniki nito.
01:51Ang kanilang malawak ng tirahan nagkalat sa buong municipalidad ng Miyagawa.
01:59Nakayanin mo ba mabuhay kung paniki ang kapitbahay?
02:15Sa plasa ng bayan ng Miyagawa, sa Iloilo, tila mga palamuti sa mga puno ang nakasabit ng mga paniki.
02:29Brewin mo na, dito tayo sa gitna ng pinaka city nila.
02:33Pero dito lang mismo, sa gitna nito, yung mga puno, makikita mo naninirahan yung mga flying foxes na andito lang
02:41sila.
02:43Ito yung mga tao nagdadaan na, yung mga tricycle, yung mga kabahayan na andito lang.
02:50Dalawang species na mga kabilaw o flying foxes ang nakikita rito.
02:57Nariyan ang malalapad na large flying foxes.
03:01At ang mas maliliit na island flying foxes.
03:05Halos magkamuka din sila, so pareho sila na parang dark or halos black yung katawan.
03:12Tapos mayroong mga brown or golden brown dun sa may leeg nila.
03:20So naturally, makikita natin yung mga paniki na nakasabit dito sa mga puno.
03:24Sa iba't ibang klase ng puno dito mismo sa lugar na ito.
03:29Pero dahil nga nandito sila sa parang urban area,
03:32minsan, pag napapasabit sila sa mga kable na kuryente kagaya nito,
03:36yan, nakukuryente sila, namamatay.
03:40Kagaya na lang na isang ito.
03:41Yan, no.
03:43Nocturnal o masaktibo ang mga paniki sa gabi.
03:48Kaya oras ng pahinga ang liwanag sa kanila.
03:56Ang ilan mukhang early riser.
04:03Naamutan namin ang dalawang kabilaw na tila hindi magkasundo.
04:12Itong isang paniki, pilit na inilalapit ang muka sa isang paniki.
04:24Pero hindi pala magkaaway ang dalawang ito.
04:28Ito raw ang kanilang paglalabing-labing.
04:34So, nag-a-attempt yung male na lumapit dun sa female.
04:39Tapos, yun, nilalapitan niya rin yung sex organ ng female.
04:42Yung mga studies sa ibang bansa indicate na polygynous sila.
04:47So, isang male na dominant na maraming female partner sa isang roost.
04:52Hilaksaglit pa!
05:22Sa paglalabing-labing.
05:24Sa pagkakain ng gabi, handa na sila sa paghahanap ng makakain.
05:32Siguranang maninibago ang dayo kapag nasaksihan ang ganitong tagpo.
05:40Kaano man sila kagandang pagbasdan ang mga paniki.
05:50Bago pa mantuloy ang dumilim, sinakop na ng mga kabiyaw ang himpapawid.
05:58Sa bayan ng Miyag-Ao sa Iloilo, ang kanilang pakay,
06:03maghanap ng makakain sa kalapit na mga gubat dito.
06:15Pinaumagahan, binalikan namin ang mga puno malapit sa plaza
06:19para abangan ang pagbabalik ng mga kabilaw.
06:25Hindi pa man pumuputok ang araw,
06:27maririnig na ang paisa-isa nilang pagbabalik
06:30na parang alarm clock na ng mga residente.
06:38Alas singko na ng umaga,
06:40ganitong oras natin napansin na yung mga bats
06:43from all the other areas around us,
06:46nagbabalikan na dito sa mga puno.
06:48Ito yung puno na pinuntahan natin kahapon.
06:50Ang lakas ng tunog ng itong mga paniki.
06:54Habang mas lumiliwanag ang kalangitan,
06:57kumakaripas na ang mga paniki na makabalik sa mga puno.
07:03Ilan lang ito sa 100 plus trees
07:06na pinagdadapuan ng mga paniki natin
07:10dito sa bayan na ito.
07:12Kung ang bawat umaga ay pahinga para sa mga kabilaw,
07:16oras naman ito ng paghahanap buhay ng mga tao.
07:21Sa aming pag-ikot,
07:23nasaksihan namin kung paano naging party na
07:25ng buhay ng mga residente ang mga kabilaw.
07:30Nakakatawa itong lugar na ito
07:32kasi kahit na
07:34among the
07:36the flying foxes dito,
07:38ito yung mga bahay nila,
07:40dito sila na to congregate,
07:43ito yung community nila,
07:44kasama nila yung mga bats,
07:45they don't seem to mind it.
07:48Isa sa residenteng nakatera rito,
07:50si Rai.
07:51Yung parang tae nila,
07:52pag magsampay ka,
07:54maduli yun sa damit.
07:55Itong ngayon,
07:56wala kasampay dito.
07:57So, paano yan?
07:58Nabubuhay kayo dito kasama ng mga bats,
08:00paano yung pang-araw-araw nyo nabuhay?
08:03Nahuhulog sila,
08:04namamatay sa bubong baho.
08:05Pero hindi nyo naman sila naisip na itaboy?
08:08Hindi po.
08:09Bakit?
08:09Kahit niya yung mga dahon,
08:12ipausok mo,
08:13di sila umalik,
08:14bumabalik pa rin.
08:15Palagi ako nandun sa tangkal ng baboy.
08:18Iniiputan ako.
08:19Siyempre, iniihiyan.
08:20Eh, lalo na pag nakabihis ako.
08:23Ang mga paniki,
08:25kilalang carrier
08:25o tagabit-bit
08:26ng iba't-ibang potensyal na sakit.
08:28Lagi silang lumilipad.
08:29So, very active sila
08:30kapag lumalabas sila sa gabi.
08:32That makes them,
08:33yung temperature nila sa katawan la
08:35is unusually mas mataas than humans.
08:37Yung immune system kasi nila
08:39ay nag-develop
08:40such that
08:41they are more tolerant
08:42of mga viruses and bacteria
08:44sa katawan nila.
08:45So, ibig sabihin nun,
08:46kahit na matataas yung loads
08:48ng mga viruses and bacteria
08:50sa katawan nila,
08:51hindi sila
08:52nagmamanifest ng mga sakit.
08:54Kung tila may natural shield
08:56ang mga paniki sa mga sakit,
08:58paano sila nakaka-apekto
09:00sa mga tao?
09:01Nag-i-invade na tayong mga tao.
09:03Pumapasok na tayo dun
09:04sa mga natural na habitats
09:06nito ang mga hayop na ito.
09:08So, mas dumalaki yung mga
09:10risk ng transfer
09:12ng mga sakit
09:14dahil dumadami ng dumadami
09:16yung mga human-wildlife interactions.
09:18Hininga namin na pahayag
09:20ang munisipyo ng Miyagaw
09:21kaugnay sa mga paniki
09:22sa kanilang lugar.
09:23Sinabi nilang
09:24kaisa sila
09:25sa pagprotekta
09:26sa mga paniki rito
09:28at wala silang planong
09:29itaboy ang mga ito.
09:31Wala pa man daw silang
09:32natatanggap ng mga reklamo
09:33mula sa mga residente
09:34maging sa epekto nito
09:36sa kanilang kalusugan.
09:38Naniniwala raw silang
09:39kayang mamuhay ng payapa
09:41ang mga paniki
09:41at mga tao
09:42sa kanilang bayan.
09:44Para mabantayan
09:45ang populasyon
09:46ng mga kabilaw,
09:47nagsasagawa
09:48ang Sulu Garden Foundation
09:49ng manumanong
09:50pagbibilang
09:51ng mga paniki.
09:52Ano na yung mga results
09:53sa mga studies
09:54na ginagawa niyo?
09:54So as of
09:55yung last kasi namin
09:56na count
09:56is June 2026.
09:58So yung last namin
09:59na count
10:00is around 7,800
10:01plus na bats
10:02in 120 plus
10:04na trees.
10:05Pinakamarami
10:06in terms of
10:07the number of trees
10:08is Mahogany.
10:09And in terms naman
10:10sa number of bats
10:12in just one tree
10:13is yung mga rain tree
10:14or yung acacia.
10:16Kailangan pa raw
10:16ng patuloy
10:17na pag-aaral
10:18para malaman
10:19kung bakit ito
10:20ang natitibuhang
10:21mga puno
10:21ng mga kabilaw.
10:27Ang grupo
10:28nagsasagawa rin
10:30ng acoustic monitoring
10:31o ang paggamit
10:32ng audio recorder
10:33para mapag-aralan
10:34ang behavioral patterns
10:36ng mga kabilaw.
10:37Ganito ang tunog
10:38ng mga paniki
10:39kapag sila'y paalis
10:40ng mga puno.
10:46Ganito naman
10:47ang recording
10:48ng audio
10:48kapag sila'y bumabalik.
10:57Mapapansin na
10:58mas matinis
10:59ang tunog
11:00ng mga paniki
11:00sa gabi.
11:05It's like my
11:06events dito
11:07since very
11:08populous area po
11:10yung barangay na ito.
11:11So minsan po
11:12like around
11:13mga midnight
11:13meron nagkakaryoke
11:15or nag-music talaga
11:17na malaki yung speakers.
11:18So minsan
11:19makikita namin dito
11:20na nagsas-spike
11:21yung activity ng bats.
11:23Maganda talaga
11:24na alam ng mga tao
11:25kung ano exactly
11:26yung mga bats,
11:28ano yung importance nila.
11:30Kasi yun niya
11:31yung sinasabi namin
11:32na parang
11:33you cannot protect
11:34what you do not know.
11:36Para naman sa eksperto,
11:37respeto
11:38ang dapat ipakita
11:39mga patauman
11:40o sa buhay ilang.
11:41Tandaan lang natin
11:42na kaya namang
11:43mag-co-exist
11:43ng wildlife
11:44at ng mga tao.
11:45Para lang siyang
11:46yung idea na
11:47i-respect mo
11:48yung mga neighbors mo.
11:49Hindi lang tao
11:49yung mga neighbors natin,
11:51pati yung mga
11:51hayop at halaman
11:52na nasa paligid natin
11:54ay neighbors natin.
11:55Kasi nga
11:55alam natin na
11:56may potential
11:56for disease transmission.
11:58Kapag nagkaroon
11:59ng ganong
12:00klaseng interactions,
12:01meron namang
12:02mga experts,
12:03may mga veterinarians,
12:04may DNR
12:05na pwedeng lapitan
12:06para magtanong
12:07kung ano yung
12:07kailangan gawin.
12:09Aminin natin,
12:10iba ang kailangan
12:11pakikisama.
12:12Lalo na siguro
12:13kung libu-libong paniki
12:15ang kapitbahay mo.
12:17Ang realidad na iyan
12:18ng mga residente
12:19sa bayan ng Miyagaw,
12:21magandang pagkakataon
12:22para mas maunawaan
12:23ang respeto
12:24at espasyo
12:25ng bawat nilalang
12:27sa mundo.
12:30Sa gubat,
12:33may mga ibong
12:34hindi lang umaasa
12:36sa kanilang tinig
12:37para mapansin.
12:42Tinagamit nila
12:44ang kanilang mga kulay,
12:48ang kanilang mga pakpak
12:50at mga galaw
12:51na parang sayaw.
12:55Sa bawat pagpapakitang gilas,
12:58may isang layunin.
13:01Ang makuha
13:03ang atensyon
13:04ng posibling kapareha.
13:08Pero,
13:09hindi ito
13:10ordinaryong palabas.
13:18Dahil ang mga performer na ito
13:20ay ilan sa pinakakaibang
13:23ibon sa mundo.
13:26Sila,
13:27ang birds
13:28of paradise.
13:45Mula Pilipinas,
13:47pumipad ako
13:48papuntang Surong Region C
13:50sa Southwest Papua,
13:52Indonesia.
13:53We're here in Jakarta.
13:55This is our jump off point.
13:57Bakay kong puntahan
13:59ang komunidad
14:00ng Malagufuk
14:01sa paanan
14:02ng Closon Valley
14:03na tahanan
14:05ng napakangandang lahi
14:07ng birds
14:07of paradise.
14:11Isang lugar
14:13na napapalibutan
14:14ng makakapal na gubat
14:16at tahanan
14:18ng ilan
14:19sa mga
14:19pinakakaiba
14:20at makukulay
14:22tulay na ibon
14:22sa mundo.
14:27Pagdating pa lang,
14:29sumabak na agad kami
14:30sa birding tour.
14:32Isang ibon
14:33ang tila gusto
14:34kaming haranahin.
14:38Ito,
14:39Female Ochre
14:40Colored Monarch
14:41o mas kilala bilang
14:43Rufous Colored Monarch.
14:46Mula sa aming
14:48pwesto,
14:49makikita
14:50ang itin
14:51at matingkad
14:52na asul
14:53sa mata
14:53at tuka nito.
14:56Iwate
14:57kung tawagin
14:58ang asul
14:59na bahagi
14:59ng ochre
15:00colored monarch
15:01na muusli
15:03sa paligid
15:04ng mata
15:04ng ilang uri
15:06ng mga ibon.
15:08May ihalin
15:09tulad ito
15:09sa palong
15:10ng mga manok
15:11dito sa Pilipinas.
15:18Sa di kalayuan,
15:21iba't ibang huni pa
15:22ang maririnig.
15:27Ang isang ito,
15:29maliit at bilugan.
15:32Ito,
15:33ang pinakamaliit
15:34na kingfisher
15:34sa Australasian region
15:36na abot lang
15:38sa 4.5 inches
15:40ang laki.
15:42May natanaw din
15:44kaming kingfisher
15:45na tahimik
15:46na nakatago
15:46sa pagitan
15:47ng mga sanga.
15:52Samantala,
15:53ditaw naman
15:54ang ganda
15:55ng ibon na ito
15:56na matingkad
15:57na kulay kahel.
16:01Isang male
16:02yellow-billed
16:02kingfisher
16:03naman ito
16:04na nag-aabang
16:05ng posibleng
16:06nitong kapareha.
16:12Ang malagufuk
16:13nagsisilbing tirahan
16:15ng mga bihira
16:16at natatangin
16:18mga ibon.
16:20Pero,
16:22ang lugar na ito
16:22naharap
16:24sa isang
16:24matinding hamon.
16:27Noong 2014,
16:29isa ang malagufuk
16:30sa mga lugar
16:31na naispasukin
16:33ng commercial palm
16:34industry
16:35sa Indonesia.
16:36Kapag ang gubat
16:38ay ginawang
16:39plantasyon,
16:40hindi lang
16:41mga puno
16:41ang nawawala.
16:44Awawala rin
16:45ang mga lugar
16:46kung saan
16:46naghahanap
16:47ng pagkain,
16:48nagpapahinga
16:49at nagpaparami
16:50ang mga ibon.
16:52Pero,
16:52dahil sa matinding
16:53pagtutol
16:54ng tribong Moy,
16:57naipagtanggol nila
16:58ang katutubong
16:59lupain.
17:00Ang guide namin
17:02na si Daniel,
17:03dating hunter.
17:05Pero,
17:06isa na ngayon
17:07sa mga nagbabantay
17:08ng mga ibon
17:09sa malagufuk.
17:14Sa West Papua,
17:16Indonesia,
17:18matatagpuan
17:19ang isang pamilya
17:20ng tropical forest birds
17:22na kung tawagin
17:23ay birds of paradise.
17:26Ang birding tour.
17:29Tahimik kami
17:30nag-aabang
17:30sa aming hide.
17:34Isang male
17:35lesser birds
17:36of paradise
17:37ang natanaw
17:38namin
17:38sa itaas.
17:41Naabutan namin
17:42itong
17:43nagpapakitang
17:44gilas
17:44para makahanap
17:46ng kapareha.
17:49Ang lahing nito,
17:51gumagamit
17:52ng
17:52lek mating
17:53system
17:54o samasamang
17:55pag-display
17:56at pagsayaw
17:57ng mga lalaki.
18:00Matingkad
18:00ang kanilang kulay
18:02at kitang-kita
18:03ang malambot
18:04nitong
18:04mga pakpak.
18:07Isang pula
18:09at bilugan
18:09na ibon naman
18:10ang sunod
18:11naming napansin.
18:15Patalon-talon
18:16ito
18:16sa mga baging
18:17at sanga.
18:21Ang ibon na ito
18:23ang king birds
18:24of paradise
18:25na pala.
18:31Kinikilala ito
18:32ng
18:32International
18:33Ornithological
18:34Congress
18:35o IOC
18:36Birds
18:36Checklist
18:37bilang
18:38tanging
18:39natitirang uri
18:40ng genus
18:41si Sinurus.
18:45Maya-maya pa,
18:47isang pula
18:48na may itim
18:49na mga
18:49sul-asul
18:50na buntot
18:50naman
18:51ang napansin
18:51namin
18:52sa lupa.
18:53Patalon-talon
18:55ito.
18:56Ang ibon ito
18:58kilala
18:58sa dalawang
18:59kulot
19:00na buntot.
19:02Ito
19:02ang
19:02Wilson's
19:03Birds
19:03of Paradise.
19:06Pinangalanan
19:07ang ibon na ito
19:08ni Charles
19:09Lucien
19:10Bonaparte
19:10para magbigay-pugay
19:12sa British
19:13ornithologist
19:14na si
19:14Edward
19:15Wilson.
19:17Tingabot na kami
19:18ng ulan
19:18pero
19:20success kami
19:21sa
19:22Wilson's
19:23Birds
19:23of Paradise.
19:24Sulit.
19:25Sulit itong
19:26pagising namin
19:27na maaga.
19:29Hindi namin
19:30pwedeng
19:30istorbuhin
19:31ng matagal
19:31yung mga ibon
19:32na yun.
19:33So basically
19:34Birds
19:34of Paradise
19:35they
19:36try to
19:37attract
19:38their mates
19:39by displaying
19:41their beautiful
19:42plumage
19:43yung mga
19:44huwi-gandang
19:45kulay nila.
19:50Sa panahon
19:52kung saan
19:52ang gubat
19:53ay mabilis
19:53na nauubos
19:54na susunog
19:56at ginagamit
19:57bilang malawak
19:58na plantasyon
19:59mahalaga
20:01ang papel
20:02ng tribong
20:02moy
20:03at komunidad
20:04ng malagufuk
20:05para masigurong
20:07may pareiso
20:08pang maliliparan
20:09ang makukulay
20:10at natatanging
20:11ibon sa mundo.
20:15Ako
20:15si
20:15Doc Nielsen
20:16Donato
20:16Ako
20:18si
20:18Doc Frits
20:18Resyo
20:19Born
20:19to be
20:19Wild
20:20Maraming
20:20salamat
20:21sa panunood
20:22ng Born
20:22to be
20:22Wild
20:22para sa
20:23iba pang
20:24kwento
20:24tungkol
20:25sa ating
20:25kalikasan
20:26mag-subscribe
20:27na
20:27sa
20:27human
20:28to be
20:31Maraming
20:32salamat
20:32sa panunood
20:33ng
20:33born
20:33to be
20:34wild
20:34para sa
20:35iba
20:35pang
20:35kwento
20:36tungkol
20:37sa
20:37ating
20:37kalikasan
20:38mag-subscribe
20:39na
20:39sa
20:40JMA
20:40Public
20:41Affairs
20:41Alexand
20:42YouTube
20:42Channel
20:42Maraming
20:43salamat
20:44sa panunood
20:45of Born to be Wild.
20:46For other stories about our
20:49next video, subscribe
20:50to the JMA Public Affairs
20:53YouTube channel.