00:00Two hours on the Bayan of Katarman, the center of the province.
00:08We are in the Bayan of Silvino Lubos.
00:13One is in the flood prone areas of northern Samang.
00:20The most warm or warm, the most important band for people.
00:24Dito, nakita namin ang isang river wall na dapat po protekta sa mga residente labad sa paha.
00:35Pero, ito ang aming nadatna.
00:39Kabilang ang Silvino Lubos sa mga flood prone areas dito sa northern Samar.
00:44So, nakikita natin yung ilog sa likod natin na kapag tuloy-tuloy ang pagulan,
00:49malaki ang chance talaga na umaakit ang tubig at umaabot sa mga bahay dito,
00:54sa mga higit na mga 1,000 residents dito sa kanilang community.
00:58Noong 2021, itinayo itong flood control project na ito.
01:02At noong 2023, noong nagkaroon ng isang malakas sa pagbaha,
01:07eh nasira itong project na ito.
01:09Nakikita natin sa ating likuran.
01:12At ang appeal ng kanilang LGU ay sana ma-repair itong flood control project na ito.
01:20Ang halaga ng nasirang flood control project, 11 million pesos.
01:26Maliit na halaga kung tutusin para sa government project,
01:29pero malaking bagay para sa buhay at kaligtasan ng mga tao.
01:34First time ko talagang makakita ng flood control project.
01:37Sa balita ko lang po nakikita, first time ko talaga makatungtong sa ganito.
01:41At ngayon ko po nakikita kung gano'ng kadilikado talaga para sa mga residente dito.
01:46At ito, kita natin na nasira siya, expose yung mga bakal.
01:53Kaya malaki talaga yung naging damage.
01:57Makit ko kaya siya gumuko after two years of being built?
02:00Sa lakas ng karinkang tubig.
02:03Tumas yung bahado, ang gano'ng do.
02:05Pinatubay yung tunaw.
02:06Tubig yung day.
02:07Kaya nag-subturate siya.
02:09So pumasok po talaga sa loob yung tubig?
02:11Kaya nagpulap.
02:12Yes.
02:12Sa gilid lang ng nasirang pader, nakatira si Marcel Torcedo.
02:20Palot sila ng takot sa tuwing papatakang ulan.
02:23Nakatakot ko kami kasi sabi kami baka mabiyak yung lupa pati yung bahay namin.
02:30Kasama na dito siya.
02:31Inay, wabahata rin kahit ganito mo siya.
02:36Oo, dahil po siguro nasira.
02:38Oo po.
02:39At alaking gano'ng hanggang dito yung bahay dito.
02:43Kaya linagyan ng backwood kasi yung mga bata,
02:47pag naglalaro, nahuhulog sila dyan po sa ilalim mo.
02:50Ang nangyari dyan, umula ng malaki, kaya gumuhulong yung lupa sa ilalim.
02:57Yung kapitbahay namin, isang kamot na lang, mahuhulog na rin yung bahay nila.
03:06Katabi mismo ng flood control project na sinabi natin ganina ay itong next phase na tinatawag nila.
03:13Ito ay mga nasa halagang 96 plus billion na sinimula noong April 2025 at may target completion ng 2026.
03:23So, sa kasalukuyan, mga nasa 40% na daw ang progress report, ang completion nila sa project na ito.
03:30So, sana, sana naman matapos talaga sa tamang oras.
03:33Mayroon kailangan na kailangan ng community.
03:36Nang sumunod na araw, nasaksihan namin ang pagtaas ng ilog.
03:44Ang gumuhong flood control, halos hindi na makita.
03:50At ang ginagawa ng mga river wall, halos dulo na lang na mga bakal ang matatanaw.
03:56Sa bawat araw na lumilipas, panibagong pangamba para sa mga residente.
04:03Sa patuloy namin pag-ipo, narating naman namin ang Silvino Lubos Vocational High School.
04:15Agaw pansin ang mga nakausli at kinakalawang na mga bakal.
04:23Ang gusto nilang itayusahan na rito ay isang two-story, eight-classroom building na may target completion ng January of 2018.
04:33Hindi na nila itinuloy ang project na ito.
04:36At sa ngayon, ito na yung ganyang kalagayan.
04:37Tignan na ito.
04:41So saan kayo, makikita natin may mga bakal na nakatanim dito na nakausli.
04:46Siguro yun yung abag-bara sa mga poste.
04:48May mga iba nga dyan, may kalahating poste na ito talagang wala talaga at all.
04:54Marami ng halaman na tumubo.
04:58Ano yung dahilan na binigay nila?
05:00Basta iparahin din natin.
05:01Ito pala po ano yung dahita na hindi ko datapos yung classing ng building na yan.
05:08Mukhang patuloy na magtitiis ang mga estudyante at guro sa kakulangan nila ng silid-aralan.
05:17At sa isang classroom, ano po yung ratio ng mga students?
05:20Usually 4, 6-7, 6-7.
05:24Ang mga guro at magulang, nagtulong-tulong na para magpagawa ng makeshift classroom.
05:32So dito tayo ngayon sa makeshift classroom na tinatawag ni teacher kanina.
05:38Ito ay nabuo dahil sa pagtutulungan ng PTA.
05:43Nasa mga alasin ko na dapat hindi na gano'n mainit.
05:44Pero dahil siguro naabsorb ng yero yung init galing sa araw kaninang tanghali,
05:51eh ramdam mo pa rin talaga yung niikot na init galing sa taas.
05:54Well, sana makeshift lang talaga at magkaroon na ng permanent classroom.
05:59Ano ang sasagot?
06:01Yung mga bata, minsan na lang gumagamit ng payong-payong limaano ng araw.
06:05Napakahirap po. Walang electric fan.
06:08Yung aming bubong, walang kisami.
06:11Ang ilan sa mga estudyante, hindi naiwasang maglabas ng hinahing.
06:15Tulad ng grade 9 student na si Athens Shine Dormido.
06:19Minsan naisip namin, hindi na lang kami pumasok pero gusto namin kasi para naman sa pangarap namin, tinitaste na lang.
06:27Nung ginawa, hindi lamang pagkanismaya, hindi lang galit.
06:32Sobrang galit talaga.
06:34So hanggang ano lang, panaginip.
06:36Wala namang ginagawa.
06:40Masakit pakinggan, pero hanggang panaginip na lang ba ang kanila mga pangarap?
06:49Sa bayan ng Katarman, may isang four-story school building ding hindi natapos
07:02sa Galutan National High School.
07:09So kita nyo naman halos mga post-it, mga pundasyon ang nakikita natin dito.
07:15Two floors out of the four floors na dapat nakatayo rito.
07:18So ngayon, nagiging tambakan na lang siya ng mga upuan, ng mga kahoy.
07:28Ang gusali, dapat sana'y magiging science laboratory para sa senior high school.
07:34Pero ngayon, naging tambakan na lang.
07:40From 301 students last school year, naging 219 na lang daw
07:45ang mga estudyante ngayon dito sa Galutan National High School.
07:48Nag-aalisan daw kasi ang mga estudyante dahil limitado lang
07:51ang strands na kayang i-offer ng paaralan.
07:55Wala kasi silang sapat na silid-aralan.
07:58Well, kung tutusin, may karagdagang school building sana
08:01na maaaring magamit ng mga estudyante.
08:04Pero ang problema,
08:09yan, hanggang ngayon,
08:12eh hindi pa rin siya tapos.
08:14Ano kaya sa tingin niyo pong dahilan kung bakit
08:15nawala po yung ganong numero?
08:20Humahanap sila ng strand.
08:22Strand?
08:22Ano bang karamihan na hinahanap po nila?
08:26Gusto mag-polis.
08:27Gusto mag-teacher.
08:29Yan ay under sa YUMS.
08:33Humanities.
08:38Kabilang ang grade 10 student na si Marian
08:41sa mga gusto saan ang kumuha ng Humanities strand.
08:48Pero dahil wala nito sa Galutan National High School,
08:53napilitan silang kunin ang General Academic Strand.
08:57Napakaganda naman ang pangalan.
08:59May naalala ako sa pangalan mo na
09:01nag-aantay sa akin sa mga isabing ko.
09:04May namita ko Marian din dito.
09:06Doon pumasok ka dito bilang junior high school,
09:08napansin mo na ba kagad tong building dito
09:11na hindi natatapos?
09:11Opo, yung building po.
09:13Kasi noong grade 7 po kang built,
09:15hindi na po talaga tapos yan.
09:17Tsaka hanggang ngayon,
09:18hindi pa po na natatapos.
09:21Sabi ko, bakit ba ganito?
09:23Paano na lang yung ibang mag-aral na papasok dito?
09:25Siya ay subaba.
09:27So, hindi siya nakukita ng...
09:29Gaya ni Marian, Humanities din sana
09:32ang gustong strand ni Jem Seal
09:34ang nangunguna sa kanilang klase.
09:37Ano ba ang gusto mong magiging pag-graduate mo?
09:42Gusto ko po magiging psych sana.
09:44Bakit hindi ka sumubok sa ibang paaralan?
09:46Kasi malayo-layo.
09:49Pansin po natin niya,
09:50hindi po maganda yung panahon,
09:53yung mga disaster di po natin na malayo.
09:55Tapos malayo pong uuwian sa amin.
09:58Parang delikado ang pagbiyahin.
09:59Tuwing makikita ni na Jem Seal at Marian
10:08ang inabando ng gusali,
10:14hindi nila maiwasang manghinayang.
10:19Ano pakiramdam mo na
10:20hanggang ay nakikita mo pa rin siyang ganyan,
10:23hindi tapos?
10:23Ay, nakakalungkot lang po isipin kasi
10:26malaking pondo po ang ibinigay niya,
10:27milyon-milyon po, di ba?
10:28Tapos, ano lang, wala lang, useless lang.
10:32Ang mga gusaling tulad nito
10:34ay hindi lang simpleng istruktura,
10:38kundi tulay para maabot
10:40ang mga pangarap ng kabataan.
10:45Ano magiging pangarap mo para sa mga studyante mo
10:48kung sakali dito ka sa school na ito magtuturo?
10:51Turuan po sila ng mga nalaman ko po,
10:55kung ano ang mga dapat kong gawin,
10:58na mga mabubuti.
11:01Kagaya ng paglumaki sila,
11:02huwag silang mangurap.
11:05Tama yan!
11:06Ang abandonadong school building na ito
11:15sa Galutan National High School
11:17ay bahagi ng tatlong proyekto
11:19ng DPWH
11:20na may kabuoang halaga
11:22na maigit 42.2 million pesos.
11:27Terminated ang proyekto
11:29ayon sa mga dokumentong aming nakalap.
11:31Ano pang gusto mong maiparating
11:36sa mga ahensyo ng gobyerno
11:37na nagpapalakad ng mga ganitong klase
11:39mga infrastruktura?
11:41Yung mga nasa gobyerno,
11:43kinukurapot nila yung mga pera.
11:46Ang ending,
11:47ang mga tao ang naghihirap.
11:49So dapat tinatapos nila
11:50para marami ang
11:51umangat,
11:52umangat ang ating bansa.
11:54Mga tao ang ating bansa.
