00:00Merhaba, bugünkü incelememize hiç vakit kaybetmeden dalalım.
00:03Konumuz inanılmaz derecede ilginç.
00:05Düşünün, modern New York'un tam kalbindesiniz ama dış dünyadan tamamen izole,
00:10adeta zamanın durduğu bir fanusun içinde yaşıyorsunuz.
00:13İşte bugün, ultra ortodoks hasilik Yahudilerinin modern dünyadan tam olarak nasıl saklandığını adım adım inceleyeceğiz.
00:20Bu öylesine bir yaşam tarzı seçimi falan değil.
00:22Kelimenin tam anlamıyla sıfırdan inşa edilmiş devasa bir paralel evren.
00:27Şöyle bir sahne eyaletin kafanızda.
00:28Şehrin en işlek caddelerinden birinde yürüyorsunuz, karşınıza çıkan birine şu basit soruyu soruyorsunuz.
00:34Hayatınızda hiç internete girdiniz mi?
00:36Hani hepimizin elinden telefonun düşmediği şu çağda cevabın kesinlikle evet olacağından o kadar eminiz ki,
00:42bunu sormaya bile gerek duymayız değil mi?
00:44Ama aldığınız cevap sizi bir anda 21. yüzyıldan söküp atıyor.
00:48Hayır, bir insan için en tehlikeli şey budur.
00:52İşte bu kadar net bir şok edici bir reddediş.
00:54O dev gökdelenlerin, bitmek bilmeyen dijital gürültünün tam ortasında bu cevap bizi anında bambaşka,
01:01derin ve gizemli bir dünyanın içine çekiyor.
01:031. Bölüm
01:04New York'ta başka bir dünya, 21. yüzyılda 18. yüzyılı yaşamak.
01:09İnanması güç ama hemen yan binalarında oturan komşularından,
01:13kelimenin tam anlamıyla yüzlerce yıl geride ama bir o kadar da sistemli bir hayat sürüyorlar.
01:18O sokaklarda şöyle bir yürüyüşe çıktığınızı düşünün,
01:22duyduğunuz dil İngilizce değil, her yerde yediş ve İbranice yankılanıyor.
01:26Etrafta hiç renk yok, herkes baştan aşağı, siyah-beyaz giyinmiş durumda.
01:31Tevazu her şeyden önemli.
01:33Erkek çocuklarına bakıyorsunuz, daha 3 yaşındayken lülelerini,
01:36yani o meşhur payotları bırakmaya başlıyorlar.
01:39Ve o giydikleri özel püsküllü kıyafetler var ya,
01:42titsit diyoruz onlara,
01:43üzerinde tam olarak 613 düğüm var.
01:46Bu düğümlerin her biri uymaları gereken dini bir kuralı temsil ediyor.
01:50Yani bu sadece bir kıyafet değil,
01:52her saniye üstlerinde taşıdıkları bir kimlik belgesi.
01:5610 ila 15.
01:57Bu sayı sizce ne olabilir?
01:59Bir apartmandaki daire sayısı falan mı?
02:01Hayır.
02:02Hasidik bir ailenin sahip olduğu ortalama çocuk sayısı.
02:05İnanılmaz değil mi?
02:07Bu kesinlikle bir tesadüf değil.
02:09Dini bir görev bilinciyle yapıyorlar bunu.
02:11Ve nüfusları her 20 yılda bir neredeyse ikiye katlanıyor.
02:15Dışarıdan izole ama kendi içinde hızla devleşen bir toplum var karşımızda.
02:202. Bölüm
02:20Teknoloji ve Medya Filtresi
02:22Dijital Dünyaya Çekilen Set
02:24Peki ama insan sormadan edemiyor.
02:26Onca çocuğu bu kadar devasa bir nüfusu o çok tehlikeli dedikleri internetten, dijital dünyadan nasıl koruyabiliyorlar?
02:34Aslında cevabı günlük kullandıkları aletler de gizli.
02:38Kendi telefonunuzu bir düşünün.
02:39Yüksek hızlı internet, sosyal medya, sürekli akan videolar, mesajlar, sonsuz bir bağlantı halindeyiz.
02:45Onlarda ise koşer telefon var.
02:47Ne interneti var, ne kamerası, ne de WhatsApp'ı.
02:50Sadece sesli arama yapabiliyor.
02:52Hatta bu cihazlar özel bir teknoloji farkındalık grubu tarafından didik didik filtreleniyor.
02:57Yani bildiğimiz akıllı telefonu almışlar, dijital dünyada kaybolmanızı imkansız kılan modern bir telsize çevirmişler.
03:04Yani işin püf noktası şu, biz koşer kelimesini genelde sadece helal gıda falan sanırız.
03:11Ama burada koşer olmak, zihinlerini dış dünyadan koruyan görünmez bir dijital zırh demek.
03:18Ne okudukları, ne izledikleri, ne tükettikleri, dijital olan her şey bu kuralların süzgecinden geçiyor.
03:24Modern dünyanın o renkli cazibesi bu duvarı asla aşamıyor.
03:29Üçüncü bölüm, gündelik hayatın katı kuralları.
03:32Evin içindeki görünmez duvarlar.
03:34Dışarıdaki dijital kalkanı anladık.
03:36Peki ya evin içi?
03:38O mahrem alanda işler nasıl yürüyor dersiniz?
03:40Kurallar orada daha da akıl almaz bir hal alıyor.
03:4465 bin dolar.
03:45Yanlış duymadınız bir araba fiyatı falan değil bu.
03:48Evli bir kadının hayatı boyunca takmak zorunda olduğu koşer peruklara harcadığı ortalama para bu.
03:53Geleneğe göre evli kadınlar tevazu gereği kendi doğal saçlarını kazıtmak veya tamamen gizlemek zorundalar.
04:00Güzellik, estetik her şey ama her şey dini kuralların etrafında şekilleniyor.
04:05Bu kurallar öyle bir addeye varıyor ki günün her saniyesinde sürekli tetikte olmaları gerekiyor.
04:11Et ve süt ürünlerine kesinlikle karıştırmadıkları için evlerde tam teşekküllü iki ayrı mutfak var.
04:17Evli çiftler dini ritüelleri gereği ayın tam iki haftası birbirlerine fiziksel olarak dokunmuyorlar.
04:24En çarpıcı olanı da şabat günleri.
04:26Elektrik düğmesine basmak, yemek pişirmek, cebinde herhangi bir eşya taşımak bile yasak.
04:32Düşünsenize buzdolabının kapağını açınca lamba yanmasın diye dolaplara özel şabat ışık engelleyici aparatlar takıyorlar.
04:39Gerçekten inanılmaz bir detaycılık.
04:41Peki Manhattan gibi hiç uyumayan devasa bir metropolde yaşayıp şabat günü cebinde bir anahtar bile taşıyamamak nasıl mümkün olacak?
04:50Çok zekice bir yasal boşluk bulmuşlar.
04:53Eruv teli.
04:54New York sokaklarında elektrik direkleri arasına gerilmiş, neredeyse görünmez incecik bir tel hayal edin.
05:01Bu tel o devasa alanı dini olarak tek bir özel ev sınırlarına dahil ediyor.
05:07Böylece şabat günü anahtar veya bebek arabası taşıyabiliyorlar.
05:12Bu görünmez duvarın sadece Manhattan'daki yıllık bakım masrafı bile 200 bin doları buluyor.
05:18Dördüncü bölüm.
05:19Kendi kendine yeten toplum paralel bir şehir inşa etmek.
05:22Sadece evinizin içini düzenleyerek modern dünyadan kaçamazsınız.
05:27Gerçekten saklanmak istiyorsanız koskoca bir sisteme sırtınızı dönüp kendi paralel şehrinizi kurmanız gerekir.
05:33Ve tam olarak bunu yapıyorlar.
05:35New York'un o devasa altyapısını reddedip her şeye kendi alternatiflerini kurmuşlar.
05:40Polis mi lazım?
05:41NYPD yerine Shomira dedikleri kendi güvenlik devriyeleri var.
05:45Acil bir durum mu oldu?
05:46911'i aramıyorlar.
05:47Gönüllerden oluşan dev hadsala ambulans ağını çağırıyorlar.
05:51Adalet mi?
05:52Eyalet mahkemeleri yerine sorunları kendi içlerinde çözdükleri dini bet-din mahkemeleri var.
05:57Adeta devlet içinde tamamen kendi kurallarıyla işleyen gölge bir devlet kurmuşlar.
06:02Ve bu paralel yapı sadece acil durumlar için değil, günlük hayatın her anında, hatta çocukların dünyasında bile geçerli.
06:10Hepimizin bildiği o meşhur oyuncakçı Toys R Us, yerine adamların kendi mağazaları var.
06:16Toys for Us.
06:17İçeride örümçek adam ya da Barbie bulamazsınız.
06:20Kutsal tapınak legoları veya şabat yemeği oyun setleri var.
06:23Düşünebiliyor musunuz?
06:25Çocuklar daha doğdukları andan itibaren dikkatlerini dağıtacak hiçbir seküler oyuncak olmadan sadece bu sisteme entegre ediliyorlar.
06:33Beşinci bölüm.
06:34Tüm Yahudileri temsil etmiyorlar, toplumu makro düzeyde anlamak.
06:38Şimdi tüm bu ilginç detayları konuşurken bir adım geriye çekilip büyük resme bakmamız şart.
06:44Yoksa çok yanlış genellemelere kurban gidebiliriz.
06:47Şunu çok net olarak ortaya koyalım, konuştuğumuz bu 18. yüzyıl yaşam tarzı yani Hasidizm, Yahudiliğin oldukça marjinal ve ultra ortodoks
06:57çok küçük bir kolu.
06:58Dünya genelindeki Yahudilerin çoğunluğunu kesinlikle temsil etmiyorlar.
07:02Kendi içlerinde bile o kadar karmaşık gelenekleri ayrılmışlar ki, mesela Satmar gibi bazı büyük gruplar teolojik nedenlerle son derece keskin
07:10bir antisyonist duruşa sahip.
07:12Yani ortada tek tip bir yapı falan yok.
07:14Doğal olarak siyasi politikaları eleştirmek herkesin hakkı.
07:18Fakat dış dünyadan bu kadar kopuk, kendi fanusunda yaşamaya çalışan bu ekstrem grubun hayat tarzına bakıp dünyayı yöneten Yahudiler gibi
07:26temelsiz ve antisemitik komplo teorileri üretmek,
07:29sosyologların da üzerine basa basa söylediği gibi bu tamamen asılsız ve gerçekten kopuk bir yaklaşım.
07:35Olayları birbirine karıştırmamak son derece kritik.
07:386. ve son bölümümüz Kameralara neden izin verdiler?
07:41Sır dolu bir toplumun PR stratejisi.
07:44İşin en kafa karıştırıcı, en paradoksal kısmı da burası zaten.
07:48İnternetten önü kopan, çocuğunun oyuncağını bile filtreleyen bu insanlar nasıl oluyor da yabancı bir YouTube belgesel ekibinin o çok gizli
07:55evlerine girmesine izin veriyor?
07:56Aslında bu olağanüstü zekice hesaplanmış bir halkla ilişkiler stratejisi.
08:02Eğer kapılarınızı tamamen kilitlerseniz, dışarıdakilerin hayal gücünü teslim olursunuz.
08:08Sizin hakkınızda vahşi dedikodular, düşmanca hikayeler, komplo teorileri üretirler.
08:13Ama kamerayı içeri kendiniz davet ederseniz, ipin ucuz sizde olur.
08:18Kontrollü bir şeffaflıkla o güçlü aile bağlarını, sarsılmaz disiplinlerini ve kendi kendilerine yeten sistemlerini tam da kendi istedikleri gibi dünyaya
08:27sergileme şansı buluyorlar.
08:29Yani taktik çok met, bizi bizden dinleyin.
08:32Kapıyı ardına kadar değil sadece bir çatlak kadar aralıyorlar ve hikayenin kontrolünü tamamen ele geçiriyorlar.
08:39Dışa kapalı birçok grubun uyguladığı bu yöntem, başkalarının hakkınızda atıp tutmasına seyirci kalmaktan çok daha güvenli bir liman.
08:46Sonuç mu? Gerçekten de işe yarıyor.
08:49Modern dünyanın yozlaşmışlığına karşı dimdik duran, ilkeli bir topluluk imajı çiziyorlar.
08:54İnsanların dikkatini o karmaşık siyasi tartışmalarda ustalıkla çekip alıyorlar.
08:58En sert eleştirenler bile o tavizsiz yaşam tarzlarına, o çılgın disiplinlerine içten içe bir saygı duymadan edemiyor.
09:05Modern dünyaya yenilmemişler, tam tersine onun ortasında serpiliyorlar.
09:10Öyleyse incelememizi bitirirken sizi şu kışkırtıç düşünceyle baş başa bırakmak istiyorum.
09:16Belki de dijital çağda, her anımızın gözetlendiği bu modern dünyada, saklanmanın ve sırlarınızı korumanın en iyi yolu,
09:23kameranın açısını bizzat sizin ayarladığınız kısa bir an için o kameranın tam önüne geçmektir.
09:28Ne dersiniz?
09:31İzlediğiniz için teşekkür ederim.
