00:02Sulif ang tawag na makatutubo sa Sarangani Province sa Mindanao para resolvahin ang mga alitan katulad ng dalawang nag-aagawa
00:13ng lupa, pero ang ritual na uwi sa trahedya.
00:28Alang sa kasayuran sa tanan, ang yuta, dili atuwa. Ang tagiya, ginoo.
00:36Natay balaod sa atuwang panggobirno, naputay balaod sa atuwang kribo.
00:41Silang doa, ang ilarang rights kung pinsagyod ang pinutanay nga, nakauna o pinsagyod ang pinuod nga mo angkon.
00:50Nagtipon-tipon kamakailan sa tabi ng Glamong River sa Alabel, Sarangani, ang dalawang angkang ito.
00:58Sa araw kasing ito, may mahalaga sila pagpapasyahan.
01:02Unang mga parinti, mga pamilya, wala may involved na masalapi, wala may involved na pustahanay.
01:07Ang ato lang ipaklaro, atong ipalutaw, ang tinuod kung pinsagyod sa ilahang duha ang na-i-rights sa maong yuta
01:14na nakakaroon.
01:16Pagbilang ng tatlo,
01:23Ang dalawang lalaking ito, nagpatagalan ng hindi paghinga sa ilalim ng tubig.
01:30Ito raw ang tradisyonal na paraan ng kanilang tribo para resolbahin ang isyo sa kanilang pinag-aagawang lupa.
01:39Ang unang aahon sa dalawang magkatunggali, talo, at ang magwawagi ang syaraw-aangking sa pinag-aagawang lupa.
01:48Ito ang sagrado nilang ritual na kung tawagin kalep o sulif.
01:54Ginagawa ito since time immemorial pa sa mga ancestors pa namin.
01:58Ito po yung last remedy na ginagawa namin kapag may mga alitan ang mga tribo.
02:06Pag-abot sa 10 minutes, pag walay mo luto sa ila, tabla.
02:10Nung una, ang lalaking ito, makailang beses na iniangat ang kanyang ulo.
02:375, 6, 7, 8, 9, 10.
02:51Patay!
02:52Patay! Patay!
02:54Patay, Jun! Patay, oh!
02:55Patay sila, patay!
03:05That was true!
03:06So thank you for joining us!!!
03:07We are all beginning to battle now!
03:10We are all beginning to battle!!
03:12We are all beginning to battle.....
03:24I don't know what's going on.
03:25Tom!
03:27Tom!
03:31Ilang araw matapos ang trahedya,
03:34naabutan ang aming team na nakaburol sa puniraryang ito.
03:38Ang isa sa mga sinawimpalad sa ritual,
03:41si Gaspar Palazanon.
03:43Ang kanyang byudang si Antonina,
03:45hanggang ngayon,
03:46hindi raw magawang silipin ang labi ng kanyang mister.
03:50Di kang sa pagkahitabot sa akong banaso,
03:52kadigid ko kakita siya, kadigid ko kadawan.
03:56Si Gaspar, napakamaasikaso raw.
04:10Giit ng mag-ana, tutol daw sila na sumailalim sa ritual
04:15ang kanilang padre de pamilya.
04:17Kapta!
04:18Kapta!
04:19Oh!
04:21Kapta!
04:23Kung kabalu pa miya sir nga maodean na hitabo,
04:26dili yung taming nga musugot maing ang anak ko siya.
04:28Dili na ako kaya maadawat,
04:29kaya nga naman siya pun ang nagsukol sa akong pamilya.
04:33Karong kewala na.
04:41Sir,
04:43nakulit ko na sir.
04:45Kaya namin na ako doon ha,
04:47kaya estudyante.
04:48Isang putka kalinsong,
04:50isang ha.
04:51It's good, it's good.
04:55Bilit ako na siya papang sir.
04:59Parkada na ako na siya sir.
05:01Ibigaw na ako ka ng mga pangumusta niya,
05:03kung nagkaon na ba ko,
05:05kung okay na ba ko,
05:06kung naa ba ko'y bayro nun sa school.
05:11Isang kaya hunang-hunang sir ba?
05:12Naka-historya pa ka ni Calit,
05:14pagkagdili maka-historya niya.
05:16So Calit,
05:17karang murag,
05:18gidang gugud ka ba?
05:19Kung naapay baligyan nga kinabuhi,
05:21bahala na,
05:22palito na mo siya.
05:23Araw nga mabuhi.
05:24Pero on-sa-on man nga,
05:26wala may baligyan nga kinabuhi.
05:28At sa parehong punerarya,
05:31pinaglalamayan din
05:32ang nakatunggalin ni Gaspar
05:34sa ginawang ritual,
05:35ang kanyang tsuhin
05:37na si Tony Mansag.
05:38Sa totoo lang siya yung mga kapatid ko
05:40at sa mama ko,
05:41wala namang problema sa iyo
05:43kasi po siya tinatanggap
05:44yung nangyayari sir.
05:48Wala, wala!
05:50Sir!
05:51Wala!
05:54Pero mabigat daw ang nangyari
05:56para sa anak ni Tony
05:57na si Rogelio.
05:58Lalot siya
05:59ang nag-ahon sa kanyang ama
06:01matapos itong malunod sa ilog.
06:06Nang palaangat ko po sa kanya
06:07sa tubig po sir,
06:08hawakan ko po sir,
06:09wala na pong hininga po sir.
06:11At yung katawan niya sir,
06:13parang kakawin po sir.
06:14Wala siya ng buhay.
06:16Nitong Merkules,
06:17sabay na iniuwi
06:18ang mga labi
06:19ng magtyuhin
06:20para paglamayan
06:21sa kani-kanilang mga bahay.
06:23Dahil nasa bundok
06:25ang kanilang barangay,
06:26ang mga kabaong
06:27isinakay sa truck.
06:47Yung gitara,
06:48yun po ang paborito
06:49sa aking asawa,
06:51yung gitara.
06:52Pag nung magagalit ako,
06:53gitara yung pasasayahin niya
06:55sa akin.
07:00Sinariwa na lang ngayon
07:01ni Rogelio
07:02ang alaala
07:03ng kanyang ama
07:04sa mga naiwan
07:05itong gamit
07:06pang saka.
07:07Ito po yung
07:07itak niya po sir,
07:08yung panggamit niya
07:09yung pagtrabaho sir.
07:10At saka yung mga jacket niya,
07:11ginamit niya yung mga jacket
07:12para sa trabaho niya.
07:16Ang pinag-aagawa
07:17na magtyuhin
07:18ang lupang ito
07:19na tinatayang
07:20labing limang ektarya.
07:22Hindi ito kapatagan.
07:24Wala pang mga pananim
07:25malayo rin
07:26sa komunidad.
07:27Ang balak namin doon,
07:29tanamin namin na
07:30mais,
07:31lubi po.
07:31Iba naman daw
07:32ang plano
07:33ng pamilya ni Tony.
07:34Ang plano po niya
07:35pag may bintay yung lupa sir,
07:37lahat ng mga pamilya niya
07:38bitigyan ng
07:39tumibinta.
07:40Yung trabaho namin dito
07:41is mag-umapo sir.
07:42Dito sa amin sir,
07:43maherap po
07:43ang buhay na sa amin sir.
07:44Pero bukod sa kabuhayan nila
07:46ang lupa,
07:47may mas malalim pa raw
07:49silang dahilan
07:50para ipaglaban ito.
07:51Doon sa lupa na yun,
07:52doon tumira yung lolo namin
07:54at yung papa namin.
07:55Giit naman
07:56ng pamilya Mansag,
07:58sa lupang yung din daw
07:59pinatay
08:00ang kanilang lolo
08:01sa tuhod.
08:02Kaya ang lupain,
08:03ibinigay sa kanilang pamilya
08:05bilang bayad
08:06o danyo
08:07sa krimen
08:07o yung kung tawagin nila rito,
08:10bangon.
08:11Sama sa parang
08:12bayad o bangon
08:13yung lupa na yun
08:14sa pamilya niyo.
08:15Opo sir.
08:15Yung bangon sa amin,
08:17blood money kasi yan sir.
08:18Halimbawa,
08:19yung ako nakapatay
08:20sa tao,
08:21yun ang binabayad namin
08:22na halimbawa
08:23lupa
08:23o kabayo,
08:25kalabaw.
08:26Ang kanang yuta
08:26sir,
08:27dili na ilaha.
08:28Amuan ang yuta,
08:29walabos kay na
08:29bayran naman
08:30ang imong lolo.
08:31Nga naman,
08:31hilabtanin mo
08:32ang among yuta.
08:33Unang panahon sir,
08:34walay di kuminto.
08:36Ang pamatuod sa una,
08:37kontinunin,
08:38naakay tanong nga
08:39kanang kawayan.
08:41Mauna yung una
08:41nakakustudya,
08:42maoy biya
08:43siya nakapuyo.
08:44Ilang beses daw
08:45sinubukang areglohin
08:47ang pagtatalo
08:47sa barangay.
08:48Apat na buwan namin
08:50na pinagpausapan,
08:51umabalik sila
08:52sa barangay.
08:53Tatlong beses
08:54sa lupon,
08:55pang-apat na sa akin.
08:56Ayaw din nila
08:57magpa-desisyon.
08:59Dahil hindi pa rin
09:00nagkasundo
09:01ang dalawang panig,
09:03inirekomenda na
09:04ni Kapitan Franklin
09:05na idulog
09:06ang problema
09:07sa opisina
09:08ng NCIP
09:09o ang National
09:10Commission on
09:11Indigenous Peoples.
09:13Ang sagot nila
09:14sa akin,
09:14ayaw nila doon
09:15kasi yung lupa
09:16nila,
09:17wala silang hawak
09:18na papil.
09:18Ang gusto lang nila,
09:20dito na lang daan
09:21sa tradisyonal namin.
09:22Kaya,
09:22kagustuhan nila
09:23na daan nila
09:24sa tubig.
09:26Ang sulit
09:27sa tribong
09:28blaan
09:29o kalot
09:30sa tribong
09:31taga-kaulo.
09:32Ritwal na isinasagawa
09:34para maayos
09:35ang mga gusot
09:36na hindi
09:36madaan
09:37sa dayalogo
09:38o usapan.
09:39Ginagamit yan
09:40last resort
09:41doon sa
09:42justice system
09:43namin.
09:45Kaya lang,
09:46hindi pwede
09:46na gamitin mo
09:48para malaman mo
09:49kung sinong
09:49totoong may-ari
09:50ng lupa.
09:51Dahil yung lupa
09:52kasi,
09:53mayroong
09:53witness,
09:54mayroong
09:55history
09:55to live.
09:56Issues
09:57doon sa mga
09:58marital infidelity,
10:00crimen
10:00tungkol sa
10:01pagnanakaw.
10:03Itong sulit,
10:05ginagawa ito
10:05since time
10:06immemorial pa
10:07sa mga
10:08ancestors pa namin.
10:09Sa mga
10:10ancestors namin noon,
10:12actually,
10:12walang time limit.
10:14Taong 2016,
10:16sumailalim din daw
10:17sa sulit
10:18si Karnilito.
10:19Itinuro kasi
10:20ang kanyang anak
10:21na nakabuntis
10:23daw
10:23ng isang babae
10:24at ayaw daw
10:26akuin
10:26ng kanyang binata
10:27ang responsibilidad.
10:29At yung
10:30kung ano lagi
10:31anak na ako,
10:31paman mo ang
10:33konto,
10:34at yung tubig
10:35nagsulit ko.
10:36Sa kanya raw
10:38paglubog sa ilo,
10:40may naramdamang
10:42kakaiba
10:43si Karnilito.
10:46Murag inilit
10:47ang tubig,
10:48ang balas
10:48mo,
10:50panangimong
10:51naong,
10:52dalonggan,
10:53musunod
10:53ng balas
10:53dito.
10:54Pagka
10:553 minuto
10:57sulitaw ko,
10:58makaya.
11:00Dahil
11:01talo,
11:02inako
11:02ng kanilang
11:03pamilya
11:04ang responsibilidad
11:05sa bata.
11:06Pagka-feel din ako
11:07ito,
11:08may angko
11:08na hinuwi siya.
11:09May niya pa
11:10tinukod.
11:11Nang napagdesisyonan
11:13naman
11:13ng pamilya
11:14Mansag
11:15at pamilya
11:15Palasanon
11:16na idaan din
11:17sa sulif
11:18ang kanilang
11:19sigalot
11:20o away
11:20sa lupa,
11:21ang mag-iinanigaspar
11:23tumutol.
11:24Kaming mga
11:25anak niya,
11:26pipigilan namin siya
11:27pero hindi siya
11:28makinig sa amin.
11:30Nagusto niya
11:31mag-sleep siya.
11:32Habang si Tony
11:33naman daw,
11:34kampante,
11:35lalot hindi ito
11:36ang unang beses
11:37na sasalang siya rito.
11:39Yung
11:40una po,
11:402,016
11:42kuro, sir.
11:43Yung lupa,
11:43din sa rin din na
11:44nakaabot
11:44ng 2 minutes, sir.
11:45Yung kalaban niya,
11:461 minute
11:46umangon na po, sir.
11:49Ito po yung lupa
11:50na pinalo
11:51ng papa ko, sir.
11:52Pinigay niya sa akin,
11:53pinanin niya
11:53para sa amin.
11:54Sa bisperas
11:56ng ritual,
11:57sa tabing ilog
11:58pa raw natulog
11:59ang magkatunggalit.
12:00Dito si
12:01Gaspar Palazanon
12:02sa left side.
12:03Tapos doon naman
12:04sa bandang
12:05bato,
12:06dyan si
12:06Tony Mansag
12:07nakastay.
12:09Dapat 3 days
12:10na sila doon
12:11sa ilog
12:11kung saan sila
12:12magkandak
12:13ng ritual.
12:14Doon na sila
12:14matulog.
12:16Every night,
12:16tanungin yan sila
12:17kung i-continue
12:18pa ba yung
12:19gagawin na
12:20sulif
12:20o hindi na.
12:22Pero kinabukasan,
12:23nangyari na
12:24ang hindi inasahan.
12:27Pag-abot sa 10 minutes,
12:28pag walay mo
12:28luto sa ila,
12:29tabla.
12:32Walang makaisip sa amin
12:33na matagal na pala.
12:34Umaabot na ng
12:358 minutes
12:36doon.
12:37Pag dating na 10 minutes,
12:38doon na kami
12:38nag-declare na
12:39ng tablahin na lang.
12:418,
12:419,
12:4210,
12:424,
12:435,
12:437,
12:53ng inahon,
12:54pareho ng
12:55nalagutan
12:56ng hininga.
13:13Sa kasaysayan
13:14ng aming tribo,
13:15sa aming tradisyonal,
13:17wala pa talagang
13:17nangyari
13:18na may isa ba
13:19na nawala.
13:19That is the first time
13:20Pero bakit nga ba
13:22humantong sa trahedya
13:24ang ritual
13:24sa pagkakataong ito?
13:26Yung pagkakamari lang namin,
13:28walang makaisip sa amin
13:29na matagal na pala.
13:30Wala rin sa aming
13:32kustomari
13:33na may binago
13:34ang ating batas
13:36na may minutes.
13:38Ngunit kung
13:39ang mga naulila
13:40ng mga biktima
13:41ang tatanungin,
13:42wala raw silang
13:43dapat sisihin.
13:45Disgrasyaman,
13:46may nagpukos,
13:47may nagsugo,
13:48kaya iyahan ng pagbuot.
13:49So kami,
13:50nakahulat-hulat
13:51ni sa among sarili
13:52nga dilit na mo.
13:53Wala may laintaw nga
13:54among ginapasinglan,
13:55siyara isa.
13:56Yung mga opisya namin
13:57sa barangay,
13:59wala silang kinalaman doon
14:01kasi naman po
14:01sa kanilang ginuso
14:02yung silang dalawasan.
14:04Panawagan
14:04niyan sa
14:06tanan,
14:07nga unta,
14:08na bilit na ni
14:08mahitabo
14:09ang sulif.
14:10Wala na
14:12mahitabo.
14:12Dilit na mo
14:13na undangon
14:14ang among
14:15kanang tawag
14:16na sulif
14:17kaya ang
14:18among-among
14:18tribo,
14:19dilit na mawala.
14:20Naalang ko,
14:21higihang yung
14:21na sila
14:22yung hatag
14:23na time limit
14:24para di maabot
14:25sa ilang
14:26pakalasan silang
14:27pinabuhi.
14:27Pwede or
14:283 minutes lang
14:28kung gusto nga
14:29or 2 minutes lang.
14:31Samantala,
14:32matapos kumalat
14:33ang video,
14:35umani ng
14:35samutsaring
14:36mga reaksyon
14:37ang naganap
14:38sa ritual.
14:39Pero
14:40depensa nila
14:41ang ganitong
14:42uri ng
14:42pagresolba
14:43ng mga
14:44gusot o
14:45problema
14:45niririspeto
14:46ng ating
14:47batas.
14:48IPRA law
14:48is
14:49Indigenous
14:49People's
14:50Rights Act.
14:51The IPRA
14:52also has
14:53specific
14:53provisions
14:54in which
14:55the
14:55Indigenous
14:56people
14:56has the
14:57right to
14:57practice
14:57their own.
14:58customary laws,
15:00traditions,
15:00and justice
15:01system.
15:02All these
15:02customary laws,
15:03traditions,
15:04practices
15:05should be in line
15:06with our
15:07national law
15:07or our
15:08international
15:08human rights.
15:09Ayaw na nilang
15:10madagdagan pa
15:11yung gulo.
15:12Ayaw na nila
15:12na magpahin
15:13ng kaso.
15:14We wanted
15:14to have
15:15sharing
15:15na lang
15:16doon sa
15:16property
15:16na pinag-awayan
15:1750-50
15:18doon sa
15:19lupang
15:19sangkot
15:20doon sa
15:20nangyaring
15:21kaso.
15:22Hindi rin
15:23daw sila
15:23pabor
15:24na kinuhanan
15:25ito
15:25ng video
15:26at
15:26ipinakalat pa
15:27online
15:28dahilan
15:29para sila'y
15:30kinutsa.
15:31Sagrado
15:32raw kasi
15:33ang kanilang
15:33ritual.
15:34Ang nandoon
15:35sana,
15:35yung performer,
15:37yung dalawang
15:37tao,
15:38at saka
15:39yung
15:40pamilya.
15:41Hindi pwede
15:42na kahit
15:42sino.
15:43I appeal
15:44to those
15:44people
15:44na hindi
15:46alam
15:46yung kultura
15:47namin
15:47na
15:47they
15:48should not
15:49mock us
15:50dahil
15:51yung
15:51ginagawa
15:52namin
15:52ay
15:53para
15:53sa
15:54kabutihan
15:54ng
15:55aming
15:55mga
15:56pamayanang
15:57katutubo.
15:59Mauling ang
16:00lubong
16:00sa akong
16:01asawa.
16:02Lubong
16:02na mukarong
16:02duminggo.
16:03Dito
16:04namin
16:04siya
16:04ilibing
16:04sir
16:05kasi
16:05dito
16:05na
16:05mata
16:05yung
16:06mama
16:06niya,
16:07yung
16:07lula
16:07namin
16:07at
16:08sa
16:08lunis
16:08po
16:09namin
16:09ilibing
16:09sir.
16:11Ang
16:11tradisyon
16:12ay bahagi
16:13ng
16:13kasaysayan
16:14at
16:14pagkakakilanlan
16:16ng isang
16:16komunidad.
16:17Mga
16:17parinti,
16:18mga
16:18pamilya,
16:21nararapat
16:22itong
16:23unawain
16:23at
16:23tigalang.
16:31Pero
16:32matapos
16:32mawalan
16:33ng
16:33dalawang
16:34buhay,
16:34mahalagang
16:35mapag-usapan
16:36kasama
16:37ang mga
16:37katutubo
16:38kung paano
16:39maiwasang
16:40maulit
16:41ang
16:41trahedya.
16:46Dahil
16:48sa mga
16:48aral
16:49na
16:49ipinamana
16:50ng
16:50mga
16:50ninuno
16:51kasama
16:52riyan
16:52ang
16:53pag-iingat
16:54sa
16:55buhay.
17:10And
17:12don't
17:12forget
17:13to
17:13hit
17:13the
17:14bell
17:14button
17:14for
17:15our
17:15latest
17:15updates.
