00:01Sa gitna ng likas na ganda ng Isla ng Lawak,
00:07may mga nila lang na walang sawang naghahanap ng mga materyales para sa kanilang tahanan.
00:16Pa'y isa-isa, pinipili nila ang mga malilit na materyales na gagamitin sa pagbuo ng paglampugad.
00:26Bawat piraso ay may silbi.
00:30Bawat pulot, hakbang papalapit sa isang tahanang paglalagyan ng buhay.
00:42Sa kanilang pag-iikot, may bagay silang napulot.
00:48Hindi sanga, hindi damo, hindi basura.
01:04Ngayong buwan, libu-libong Suti Tern, isang uri ng seabird na malayang nagliliparan sa isla ng Lawak.
01:26Kasama ang Philippine Coast Guard, pinayagan kaming malibot ang isla.
01:33Oh, look at this, oh.
01:37Parang may nag-predate na dito.
01:39Ayun, oh.
01:40Parang tinuka yung itlog niya.
01:43Tapos pa na yung mga insekto.
01:46Anggang sa...
01:47It's headless.
01:50May kumain ng ulo.
01:52There must be a predator here, big enough to eat the head of this Suti Tern.
02:06Ang mga nagbabantay ng isla, may matagal lang pinaghihinalaan sa pagkamatay ng mga ibon dito.
02:14Pusibling nakarating ito dito, sakay ng mga barko.
02:18Ang mga daga.
02:21May possibilities talaga, sir.
02:22At kasi maamoy nila yung ano eh, madami mga buwababa dito na ano, lalo mga pangarga or ano, baka nasabay
02:29or something na nailagay sa mga galing sa barko.
02:33Ito na kaya ang salarin?
02:40Hindi lang ang seabird na Suti Tern ang naninirahan sa isla ng Lawak.
02:46Para sa kanyang pugad, ang ibon na ito, walang malay na nangungulekta ng basura.
02:55Sa mata ng mga brown noddy, wala itong pangalan.
03:00Isa lang itong material na maaaring gamitin para makabuo ng kanyang pugad.
03:06Sa lugar kung saan buhay ilang ang bukod tanging naninirahan sa kanyang mata, paraiso ang kanyang napuntahan.
03:15Sa isla ng Lawak, nakikihati sa libon-libong Suti Tern, ang isa pang uri ng seabird, ang brown noddy.
03:26Di gaya ng Suti Tern, ang mga brown noddy gumagawa ng pugad.
03:33Ninilibot nila ang buong isla para mamulot ng samotsaring materyales.
03:45Iniiwan ito sa napili nilang pagtayuan ng kanilang pugad.
03:50Doon nila ito parang hinahabik.
03:56Hanggang sa makabuo ng matibay na pundasyon kung saan sila manginiplog.
04:07Pero may tituring pabahan ng matatag at ligtas ito sa mga libon?
04:13Kung sa halip na natural ng materyales, pugad na gawa sa basura ang kailang na itatayo.
04:21Paliwanag ng microbial oceanographer na si Dr. Deo Florence Onda ng UP Marine Science Institute.
04:29Inaanon dito ang mabasura mula pa sa mga karating balsa.
04:34Ang South China Sea ay isang malaking body of water.
04:38At hindi ito static. Ibig sabihin gumagalaw ito.
04:42Yung pagalaw nito ay naapektuhan ng pagalaw ng hangin.
04:44Kaya ang direksyon ng pagalaw ay nagbabago depende sa monsoon.
04:48Paghabagat, ang hangin na umihip mula sa southwest ay nagdadala ng mga basura mula doon sa mga bansa na nasa
04:55southwest part ng South China Sea.
04:57Tulad ng Malaysia, Indonesia, Singapore.
05:00Kapag northeast monsoon naman at ang hangin ay umihip mula doon sa parte ng Pilipinas,
05:04basura naman ng Pilipinas yung napapadpad doon sa mga isla na meron sa Kalayaan Island doon.
05:09Kasama ang Lawak Island.
05:12Kung walang komunidad ng tao sa isla, saan nga ba nang galing ang basura nito?
05:22Sa pag-aaral ng United Nations Environment Program o UNEP,
05:27taon-taon tinatayang na sa mahigit 20 milyong tonelada ng plastic ang napapadpad sa mga ilog, lawa at dagat.
05:37Kung walang gagawing hakbang, maaaring tatlong beses na mas marami ito pagsapit ng 2014.
05:48Dahil napapalibutan ng maraming bansa ang South China Sea,
05:52hindi lamang isang bansa ang may ambag sa plastic pollution na naiipon sa mga islang nasa gitna nito.
06:00Depende sa panahon, pwedeng tumaas mula sa 60% hanggang 90% ng mga basura na may label o pangalan
06:07na makikita nyo na nasa pangpang ng mga isla sa Kalayaan Island Group ay nagmumula sa ibang bansa.
06:12Tinatawagan namin ito minsan na parang ASEAN Convention of Trash.
06:15Kasi ito ay nagpapahihwati na lahat ng bansa na nakapalibot sa South China Sea
06:21ay mayroong kontribusyon doon sa pollution ng plastics na nakikita sa mga isla na nasa gitna ng South China Sea.
06:28Pero madali ding isipin na kung hindi magbabago yung nangyayari ngayon,
06:33patuloy na dadami ang plastics na ginagamit at patatapon sa karagatan,
06:36patuloy ding dadami yung plastics na nakakasalumuhan ng mga ibon tulad ng nasa Lawak Island.
06:42Kaya hindi raw ligtas para sa mga brown nadi ang pagkakaroon ng basura sa paligid,
06:48lalong-lalo na sa kanilang mga pugad.
06:50Yung mga nadi, gagamit sila ng mga nylon, yung mga colorful nylon.
06:55Dito, that's seaweed, so ginagamit nila yun.
06:58Yung some of the boobies na may kwintas ng plastic,
07:02o may yung iba is namatay talaga for the strangle ng nets.
07:10Sa dumaraming bilang ng mga inaanod na basura,
07:14may mga daga na kaya na nakapasok at naninirahan sa isla ng lawak.
07:19Para malaman kung totoong may bubwit sa isla,
07:26naglagay kami ng camera trap.
07:39So, it's morning already and babalikan natin yung mga traps na linagay natin.
07:46Oh, nawala na ipain, pero walang huli.
07:50Agad namin tinignan kung may nakunan ang camera traps.
07:56Dito namin na kumpirma na may dagang nakapasok na sa isla.
08:06Malinis, oh.
08:09Malinis na malinis.
08:11Nawala yung pae natin.
08:15Potentially, silang predictor kasi especially kung mag-sheep na,
08:19pwede silang isa sa mga predictor doon.
08:22Sa lit ng daga, posibleng may iba pang salarin na nakakapugot ng ulo ng mga suti-turn.
08:29Siguro baka prey or raptor yung nakakuha ng ibon.
08:32We have several raptors din na pupunta sa mga islands na ito.
08:37Para higit na maprotektahan ang isla ng lawak at ang libu-libong ibon na nakaasa rito,
08:44ginuwa itong critical habitat na mga ibon taong 2022 sa pamamagitan ng Palawan Council for Sustainable Development.
08:53Ibig sabihin, hindi basta-basta maaaring pumasok o bumisita ang sinuman sa lugar na ito.
09:00Pangalagaan itong isla at paglilinis na din ng mga basura, kusta clean up.
09:05Araw-araw ay matyagang linilinis at namumulot ng basura ang mga sundalong nagbabantay sa isla.
09:12Dinadala nila ang naipong basura sa mainland Puerto Princesa.
09:19Higit pa sa teritoryo ang laban ng ating karagatan sa Kalayan Island Group ng West Philippine Sea.
09:26Kahit pa ito sa pinakamalayong isla tulad ng lawak, mayroong plastic pollution.
09:30I think isa itong magandang paalala sa atin na hindi hiwalay ang tao sa karagatan.
09:36Kung ano man ang ginagawa natin at ano man yung kapabayaan natin,
09:38lahat ng ito mararanasan ng lahat ng buhay ilang na nasa karagatan.
09:42Concern din ito. Kahit kaanong linis, ang tao natin mag-desegregate sila.
09:48Proper waste and sanitary practices sila.
09:51E pag ganun naman na nangyayari, parang you're fighting a battle na hindi mo kasalanan. Mahirap yun.
10:00Ang pagprotekta sa West Philippine Sea ay pagprotekta rin sa buhay at kinabukasan natin bilang mga Pilipino.
10:08Woo! Thousands, thousands of these birds.
10:12Nandito yan makikita sa Pilipinas.
