Aired (October 25, 2026): Join Doc Ferds Recio and Doc Nielsen Donato in the final episode of Born to Be Wild’s month-long 19th Anniversary Special: Laban ng Ating Karagatan.
Discover how seabirds on Lawak Island use trash to build their nests and why triggerfish in Tubbataha Reefs are feared by divers. Watch the full episode to learn more!
Discover the story of birds on Lawak Island that use trash to build their nests, and learn more about the aggressive triggerfish in Tubbataha Reefs.
Watch the video for the whole story!
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
Discover how seabirds on Lawak Island use trash to build their nests and why triggerfish in Tubbataha Reefs are feared by divers. Watch the full episode to learn more!
Discover the story of birds on Lawak Island that use trash to build their nests, and learn more about the aggressive triggerfish in Tubbataha Reefs.
Watch the video for the whole story!
‘Born to be Wild’ is GMA Network’s groundbreaking environmental and wildlife show hosted by resident veterinarians Doc Nielsen Donato and Doc Ferds Recio. #BornToBeWild #GMAPublicAffairs #GMANetwork
Watch it every Sunday, 9 AM on GMA
Network. Subscribe to youtube.com/gmapublicaffairs for our full episodes.
Category
🎈
FunTranscript
00:02On their faces,
00:05there are things that they have done.
00:07Not a thing,
00:10not a thing,
00:12but a thing.
00:14Look at this.
00:16It's like a pig.
00:19It's headless.
00:22I have to eat.
00:24Oh,
00:26there's nothing to eat.
00:28But it's not a thing.
00:35Bawal daw sila matrigger
00:37sa presensya ng mga dayo.
00:40Moody and triggerfish.
00:43Kahit mga tahimik itong nanginginain,
00:47sa isang iglap,
00:48pwede magbago ang lahat.
00:53Buong Pilipinas na mami, nakikita kami
00:55yung mga triggerfish.
00:56Maliliit, some of them big.
00:57Pero yung mga triggerfish dito,
00:59ganyang kalalaki.
01:02Pag triggerfish na nag-nest,
01:03ayaw namin.
01:05Takot at takot ako.
01:11Sa gitna ng likas na ganda,
01:13ng isla ng lawak.
01:17May mga nila lang,
01:19na walang sawang naghahanap
01:21ng mga materyales
01:22para sa kanilang tahanan.
01:26Paisa-isa,
01:27pinipili nila ang mga maliliit
01:30ng materyales
01:30na gagamitin
01:31sa pagbuo ng halampugad.
01:35Bawat piraso ay may silbi.
01:40Bawat pulot,
01:42hakbang papalapit
01:43sa isang tahanang paglalagyan ng buhay.
01:52Sa kanilang pag-iikot,
01:54may bagay silang napulot.
01:58Hindi sanga,
01:59hindi damo,
02:02hindi
02:04basura.
02:15Ngayong buwan,
02:16libon-libong Sutiturn,
02:18isang uri ng seaberg
02:20na malayang nagliliparan
02:22sa isla ng lawak.
02:36Kasama ang Philippine Coast Guard,
02:39pinayagan kaming malibot ang isla.
02:43Oh, look at this, oh.
02:47Parang may nag-predate na dito.
02:51Parang tinuka yung itlog niya.
02:54Tapos pa na yung mga insekto.
02:57Hanggang sa...
02:58It's headless.
03:01May kumain ng ulo.
03:02There must be a predator here.
03:05Big enough to eat the head
03:07of this Sutiturn.
03:10Yung paan niya, oh.
03:11Parang webbed foot din.
03:13Pero...
03:14Tutulang ulo.
03:17Ang mga nagbabantay ng isla,
03:20may matagal lang pinag-ihinalaan
03:22sa pagkamatay ng mga ibon dito.
03:25Posibleng nakarating ito dito
03:27sakay ng mga barko.
03:29Ang mga daga.
03:31May possibilities talaga siya
03:33kasi maamoy nila yung ano eh.
03:34Madami mga bumababa dito na ano,
03:37lalo mga pangarga
03:39o ano baka nasabay
03:40o something na ilagay sa mga
03:43galing sa barko.
03:44Ito na kaya ang salarin?
03:51Hindi lang ang seabird na Sutiturn
03:53ang naninirahan sa isla ng lawak.
03:56Para sa kanyang pugad,
03:58ang ibon na ito,
04:00walang malay na nangungulekta
04:02ng basura.
04:06Sa mata ng mga brown noddy,
04:08wala itong pangalan.
04:10Isa lang itong material na maaaring gamitin
04:13para makabuo ng kanyang pugad.
04:16Sa lugar kung saan buhay ilang
04:19ang bukod tanging naninirahan
04:21sa kanyang mata,
04:22paraiso ang kanyang napuntahan.
04:26Sa isla ng lawak,
04:28nakikihati sa libon-libong Sutiturn
04:30ang isa pang uri ng seabird,
04:34ang brown noddy.
04:36Di gaya ng Sutiturn,
04:39ang mga brown noddy
04:40gumagawa ng pugad.
04:43Ninilibot nila ang buong isla
04:46para mamulot ng samotsaring materiales.
04:56Iniiwan ito sa napili nilang pagtayuan
04:59ng kanilang pugad.
05:01Doon nila ito parang hinahabik.
05:07Hanggang sa makabuo
05:09ng matibay na pundasyon
05:10kung saan sila manginiplog.
05:17Pero,
05:18may tituring pa ba
05:20na matatag
05:20at ligtas ito sa mga ibon?
05:23Kung sa halip na natural
05:25ng materiales,
05:26pugad na gawa sa basura
05:28ang kanyang naitatayo.
05:32Paliwanag ng microbial oceanographer
05:34na si Dr. Deo Florence Onda
05:37ng UP Marine Science Institute.
05:40Inaanod dito ang mabasura
05:42mula pa sa mga karating balsa.
05:44Ang South China Sea
05:46ay isang malaking body of water.
05:49At hindi ito static.
05:51Ibig sabihin, gumagalaw ito.
05:52Yung pagalaw nito
05:53ay naapektuhan
05:54ng pagalaw ng hangin.
05:55Kaya ang direksyon
05:56ng pagalaw ay nagbabago
05:57depende sa monsoon.
05:58Paghabagat,
05:59ang hangin na umihip
06:00mula sa southwest
06:01ay nagdadala ng mga basura
06:03mula doon sa mga bansa
06:05na nasa southwest part
06:07ng South China Sea
06:07tulad ng Malaysia,
06:09Indonesia,
06:10Singapore.
06:10Kapag northeast monsoon naman
06:12at ang hangin
06:12ay umihip mula doon
06:13sa parte ng Pilipinas,
06:15basura naman
06:15ng Pilipinas yung
06:16napapadpad doon
06:17sa mga isla
06:18na meron
06:19sa Kalayaan Island
06:20at kasama ang Lawak Island.
06:22Kung walang komunidad
06:24ng tao sa isla,
06:26saan nga ba
06:27nanggaling
06:28ang basura nito?
06:33Sa pag-aaral ng
06:34United Nations Environment Program
06:36o UNEP,
06:37taon-taon
06:38tinatayang
06:39na sa mahigit
06:4020 milyong tonelada
06:42ng plastic
06:43ang napapadpad
06:44sa mga ilog,
06:46lawa at dagat.
06:47Kung walang gagawing hakbang,
06:49maaaring tatlong beses
06:52na mas marami ito
06:53pagsapit ng 2014.
06:59Dahil napapalibutan
07:00ng maraming bansa
07:01ang South China Sea,
07:03hindi lamang isang bansa
07:04ang may ambag
07:05sa plastic pollution
07:07na naiipon
07:08sa mga islang
07:09nasa gitna nito.
07:11Depende sa panahon,
07:12pwedeng tumaas
07:13mula sa 60%
07:14hanggang 90%
07:15ng mga basura
07:16na may label
07:17o pangalan
07:17na makikita nyo
07:18na nasa pangpang
07:19ng mga isla
07:20sa Kalayana Island Group
07:20ay nagmumula sa ibang bansa.
07:22Tinatawagan namin
07:23ito minsan
07:24na parang
07:24ASEAN Convention of Trash.
07:26Kasi ito ay
07:27nagpapahihwati
07:28na lahat ng bansa
07:30na nakapalibot
07:31sa South China Sea
07:32ay mayroong
07:33kontribusyon
07:33doon sa pollution
07:34ng plastics
07:35na nakikita
07:35sa mga isla
07:37na nasa gitna
07:38ng South China Sea.
07:39Pero,
07:40madali ding isipin na
07:41kung hindi magbabago
07:42yung nangyayari ngayon,
07:43patuloy na dadami
07:44ang plastics
07:45na ginagamit
07:45at patatapon sa karagatan,
07:47patuloy ding dadami
07:48ang plastics
07:48na nakakasalumbuhan
07:49ng mga ibon
07:50tulad ng nasa Lawak Island.
07:52Kaya,
07:53hindi raw ligtas
07:54para sa mga brown nadi
07:55ang pagkakaroon
07:56ng basura
07:57sa paligid
07:58lalong-lalo na
07:59sa kanilang mga pugad.
08:00Yung mga nadi
08:02gagamit sila
08:03ng mga nylon,
08:04yung mga colorful
08:05nylon.
08:06Dito,
08:07that's seaweed.
08:07So,
08:08ginagamit nila yun.
08:09Yung some of the boobies
08:10na may kwintas
08:11ng plastic
08:12or may,
08:14yung iba
08:15is namatay talaga
08:16for the
08:18strangle
08:19ng nets.
08:21Sa dumaraming bilang
08:23ng mga inaanod
08:24na basura,
08:24may mga daga
08:26na kaya
08:26na nakapasok
08:27at naninirahan
08:28sa isla ng lawak.
08:30Para malaman
08:32kung totoong
08:32may bubwit
08:33sa isla,
08:37naglagay kami
08:38ng camera trap.
08:50So, it's morning already
08:51and babalikan natin
08:53yung mga traps
08:53na linagay natin.
08:57Oh!
08:58Nawala na yung pain
08:59pero walang huli.
09:01Agad namin tinignan
09:02kung may nakunan
09:04ang camera traps.
09:07Dito namin nakumpirma
09:09na may dagang
09:09nakapasok na sa isla.
09:17Malinis, oh!
09:20Malinis, oh!
09:20Malinis na malinis.
09:22Nawala yung
09:23pain natin.
09:25Potentially,
09:26pwede silang predictor
09:27kasi,
09:28especially kung mag-cheek na,
09:30pwede silang isa sa mga predictor doon.
09:32Sa litang daga,
09:34posibling
09:34may iba pang salarin
09:36na nakakapugot
09:37ng ulo
09:38ng mga suti-turn.
09:39Siguro baka
09:40prey or raptor
09:41yung nakakuha
09:42ng ibon.
09:43We have
09:44several raptors
09:45din na
09:46pupunta sa mga
09:47islands na to.
09:48Para higit
09:49na maprotektahan
09:50ang isla
09:51ng lawak
09:51at ang libu-libong ibon
09:53na nakaasa rito.
09:54Ginawa itong critical habitat
09:57ng mga ibon
09:58taong 2022
09:59sa pamamagitan
10:01ng Palawan Council
10:02for Sustainable Development.
10:04Ibig sabihin,
10:05hindi basta-basta
10:06maaaring pumasok
10:07o bumisita
10:08ang sinuman
10:09sa lugar na ito.
10:10Pangalagaan itong isla
10:12at paglilinis na din
10:13ng mga basura,
10:14coastal cleanup.
10:15Araw-araw ay matyagang
10:17linilinis
10:18at namumulot
10:19ng basura
10:20ang mga sundalong
10:21nagbabantay sa isla.
10:23Dinadala nila
10:24ang naipong basura
10:25sa mainland
10:26Puerto Princesa.
10:29Higit pa sa teritoryo
10:31ang laban
10:31ng ating karagatan
10:32sa Kalayan
10:33Island Group
10:34ng West Philippine Sea.
10:36Kahit pa ito
10:37sa pinakamalayong isla
10:38tulad ng lawak,
10:40meron plastics pollution.
10:41I think
10:41isa itong magandang
10:43paalala sa atin
10:44na hindi hiwalay
10:45ang tao sa karagatan.
10:46Kung ano man ang ginagawa
10:47natin
10:47at ano man yung kapabayaan
10:48natin,
10:49lahat ng ito
10:50mararanasan
10:50ng lahat ng buhay
10:51ilang na nasa karagatan.
10:52Concern din ito.
10:54Kahit kaanong linis
10:56ang tao natin
10:57mag-desegregate sila.
10:59Proper waste
11:00and sanitary
11:01practices sila.
11:02E pag ganun naman
11:03na nangyayari
11:03parang
11:05you're fighting
11:06a battle
11:06na
11:08hindi mo kasalanan.
11:09Mahirap yun.
11:10Ang pagprotekta
11:12sa West
11:13Philippine Sea
11:13ay pagprotekta rin
11:15sa buhay
11:16at kinabukasan
11:17natin
11:17bilang mga Pilipino.
11:19Woo!
11:20Thousands!
11:21Thousands of these birds.
11:23And dito yun makikita
11:25sa Pilipinas.
11:38Walang katumbas na saya
11:39na makitang posibli pang lumaki
11:42at magtipon-tipon
11:44ng napakarami
11:46ang mga isda
11:47at iba pang buhay ilang
11:49sa malalim
11:50at malawak nating karagatan.
12:00Bawal daw silang matrigger
12:01sa presensya
12:02ng mga dayo.
12:03Dahil anumang oras
12:05handang umatake
12:07ang kitatatakutang
12:09triggerfish.
12:27Libo-libo man
12:28o paisa-isa.
12:32Sa tubataha
12:33ang mga isda
12:35hindi mapakali.
12:37Parabang in unison
12:38o sabay-sabay
12:39na naglalaro sa dagat
12:41at naghahanap
12:42ng pagkain.
12:46Ang snapper na ito
12:48hinihipan ang buhangin.
12:52Hindi siya naglalaro.
12:55Paraan nyo ito
12:56para hawiin
12:57ang mga nagtatagong
12:58maliliit
12:59na alimango
13:00at hipon.
13:07Ito rin ang inahanap
13:08ng porcupine ray
13:09o pagi.
13:11Sa buhangin,
13:13para siyang
13:13metal detector
13:14ng pagkain.
13:20Sinusuyod niya
13:21ang puting buhangin.
13:25Dahan-dahang
13:26binugaw ang buhangin
13:27para palutangin
13:28ang kanyang
13:29pang-tibog.
13:34Ang mga parodfish,
13:35corals naman
13:36ang tinitira.
13:39Pinalalabas kasi nito
13:41sa matitigas na bahura
13:42ang napakaliliit
13:43na algae
13:44o buhay
13:45na organismong
13:46tulad ng lumot.
13:48Kung walang kakain
13:50sa algae,
13:51posibleng
13:52mabilis
13:52itong dadami
13:53at hanggang sa
13:54mabalot
13:55at mapatay nito
13:56ang mga coral.
14:01Sa gilid,
14:03may tahimik
14:04na nanginginain.
14:06Ang triggerfish.
14:12Gamit ang kanyang ngipi
14:13na parang katulad sa tao,
14:16tinutuka-tuka nito
14:17ang mga coral.
14:22Kaya ang mga diver
14:24o manimisi,
14:25takot sa kanila.
14:27Hanggat maari,
14:29iniiwasan nilang
14:30makaharap ito
14:31sa dagat.
14:32Mga divers,
14:33gusto namin makita ng shark eh.
14:34Pero pag triggerfish
14:35na nag-nest,
14:36ayaw namin.
14:38Moody ang triggerfish.
14:40Kahit mukhang tahimik
14:42itong nanginginain,
14:43sa isang iglap,
14:45pwedeng magbago
14:46ang lahat.
14:50Attack mode on
14:51ang triggerfish.
14:57Kahit pa mga kapit
14:58bahay niyang mga isda,
15:00sa mata nitong
15:01kayang gumalaw
15:02kahit magkaibang direksyon,
15:04tsak na madali nitong makikita
15:06ang mga lalapit
15:07sa kanyang teritoryo.
15:12Kung sa isang triggerfish,
15:14todo iwas ang mga diver.
15:15Paano pa kaya
15:16magawi ka
15:18sa kanilang kaharihan?
15:19Ang triggerfish city.
15:23Hindi biro ang kanilang mood swing
15:26nakakaharapin.
15:27Buong Pilipinas na mami,
15:28nakikita kami yung mga triggerfish.
15:30Maliliate sa mountain big.
15:31Pero yung mga triggerfish dito,
15:33ganyang kalalaki.
15:34Ang triggerfish,
15:36biglang nanununggap na.
15:40Tinataboy ng triggerfish
15:41ang sinumang magagawi
15:43sa kanyang teritoryo.
15:45Sa kuha ni Jim o Roman,
15:47isang divebaster
15:48sa tubataha,
15:51lumangoy palapit
15:52sa kanilang guest
15:53ang triggerfish.
15:56Sinubukan niyang ilayo
15:57sa isda ang diver.
15:59Pero sa huling,
16:00siya na
16:00ang sinunda nito.
16:03May karel din noon,
16:04tapos hindi din nakita
16:06ng guest ko
16:07na may triggerfish
16:09na nagninest.
16:10Kaya,
16:11swim lang siya,
16:12tapos nakita siya
16:12ng triggerfish,
16:13hinabol siya.
16:14Kinagat yung dito niya,
16:15tsaka yung
16:16may paa niya.
16:18Nag-iwan ang malaking
16:20kagat ng triggerfish
16:21sa katawan ng diver na ito.
16:22And if you notice and see,
16:24kung gaano kalaking ngipin
16:26ng triggerfish,
16:27parang siyang ngipin
16:28ng tao.
16:28Yung incisors are so huge,
16:30parang kasing laki halos
16:31ng ipin natin.
16:32And then,
16:33if they're big,
16:34their mouths are big as well,
16:35pagkagat niya dito
16:36sa laman mo talaga,
16:37may kakahinat na yan.
16:39Si Janice,
16:40the cruise director
16:41at diver,
16:43nahabol na rin
16:43ng triggerfish.
16:47Maagos kasi,
16:48kaya hindi ko na-check
16:50or napansin na
16:52meron palang triggerfish
16:54na nagninesting.
16:55Kaya,
16:56drift lang, drift.
16:57Kaya pagkatingin ko,
16:59yung triggerfish
17:00sinahabol na ako.
17:01Paglilinaw ng mga eksperto,
17:04hindi basta-basta
17:04umaatake ang mga triggerfish.
17:07Bukod sa pag-angkin
17:09ng kanilang teritoryo,
17:12binabantayan nila
17:13ang isang napakahalagang yama
17:15ng kanilang uri,
17:17ang kanilang pugad.
17:19Kasi yung nest
17:21nasa baba,
17:22tapos ako,
17:23angat ako,
17:24tapos nasa
17:25on top of the nest pa din ako,
17:27kaya hinahabol pa din ako.
17:28Talaga palang notorious
17:29yung mga triggerfish, no?
17:31Paano nga bang gagawin kung
17:32sakaling halimbawa
17:33nasa ilalim ka na,
17:34at hindi mo naman na malaya
17:36na napadaan ko pala
17:37sa nest ng mga triggerfish?
17:39Swim talaga horizontally,
17:40away from the nest.
17:42Kasi pag nasa
17:43malapit ka lang ng nest,
17:45ahahabolin ka talaga yan.
17:46I-face mo yung triggerfish,
17:48huwag tatalikuran
17:48kasi kakagitin ka sa likod,
17:51tapos i-offer mo yung fins mo.
17:53Isang huwarang nanay naman pala
17:55ang mga triggerfish.
17:57Magdamag na binabantayan
17:59ng babaeng triggerfish
18:00ang kanyang mga itlog.
18:04Kaya atake kung atake
18:06sa kahit anong dumapit
18:08sa kanilang nesting zone.
18:12Naabutan ko
18:13nakikipaggyera ito
18:14sa kapwa-ista
18:15tulad ng mga talaki ito.
18:17Nandigan mo,
18:18non-stop sila, ho.
18:19Tapos yung iba talaga
18:20purtos yung ista.
18:21Ayun, ayun, atak siya.
18:25Kaliwat kanan
18:27ang uma-atake
18:28sa pugad ng triggerfish.
18:30Naawa din ako sa kanila
18:31because
18:32may binabantayan silang eggs.
18:34Doon sila nangingitlog
18:36sa sandy area.
18:37Na-exposed doon
18:38sa ibang mga isla.
18:39So, babantayan nila yun.
18:40Pag may isang-isang lumalapit,
18:43susugudin nila yun.
18:43Kita mo yung hirap
18:45na ginagawa ng pagbabantay
18:46ng mga triggerfish
18:47na sa eggs nila.
18:48So, dat maparami nila
18:50yung lahi nila.
18:51Napakahirap protektahan
18:52because you're exposed
18:53to the elements.
18:55Very territorial
18:55and very aggressive
18:57to protect their environment.
18:59And they defend
19:01aggressively
19:02their nesting side.
19:04For some reason,
19:05da ganun sila lumaki.
19:06Matapang
19:07pagdating sa protection
19:08ng kanilang pamilya.
19:10They protect it
19:11at all costs.
19:13Sa tumatahan reefs,
19:15hindi ko lang nasilayan
19:16ang ganda nito.
19:19Natuto rin ako
19:20sa mga gawin
19:21ng mga hayop doon.
19:23Ang pagiging masungit
19:25ang triggerfish,
19:27isang tanda
19:28ng kanilang pagmamahal
19:30bilang isang magulang.
19:32Depensa para sa kanilang
19:34pinakamahalagang yaman.
19:38Ang kanilang pamilya.
19:42Yaman din
19:43na maituturing
19:44ng bawat Pilipino
19:45ang pagkakaroon
19:46ng napakalawak
19:47at protektadong teritoryo
19:49ng Tubataha Reefs Natural Park.
19:52Para sa kinabukasan,
19:55nasa kamay natin
19:56kung paano
19:57tayo mananalo
19:58sa tumitinding laban
20:00ng ating karagatan.
20:02Mula sa mga
20:03nagsasamandala
20:04hanggang sa
20:06nagbabagong klima.
20:09Ako si Doc Fertz Resyo.
20:11Ako si Doc Nielsen Donato.
20:14Born to be Wild.
20:15Maraming salamat
20:16sa panonood ng
20:17Born to be Wild
20:18para sa iba pang kwento
20:20tungkol sa ating kalikasan.
20:21Mag-subscribe na
20:23sa GMA Public Affairs
20:24YouTube channel.
20:27Maraming salamat
20:28sa panonood
20:28ng Born to be Wild.
20:30Para sa iba pang kwento
20:31tungkol sa ating kalikasan,
20:34mag-subscribe na
20:35sa GMA Public Affairs
20:37YouTube channel.
20:38Maraming salamat
20:39sa panonood
20:40ng Born to be Wild.
20:42Para sa iba pang kwento
20:43tungkol sa ating kalikasan,
20:46mag-subscribe na
20:47sa GMA Public Affairs
20:48YouTube channel.
20:49TIS
20:49KING PAOD