00:02It's the first time to set land here in Kawak Island. Look at this.
00:10It's really amazing.
00:17Born to be wild team,
00:19it's one of the most controversial places that have been made in many lands.
00:28Old on YouTube,
00:33alamin kung ano ang mga likas na yamang pinatago nito.
00:42At kamustahin kung ano na ang kalagayan ng mga ito
00:48And at the side of the side of the river,
00:56one is a battle that is not yet seen.
01:09It's a battle for the world.
01:17Oh, my God!
01:28In the 7,641 island in the Philippines,
01:34all are not able to go.
01:48Marini!
02:02Marini!
02:03At pagpapanatili ng presensya sa mga lugar na ito.
02:10At sa Kalayaan Island Group,
02:13may isang islang tinawag na pag-asa.
02:18Taong 1947,
02:20nang matuklasan ng Pilpinong negosyante
02:22na si Thomas Cloma ang mga isla.
02:25Pero noong 1978 lang itinatag dito ang munisipalidad ng Kalayaan sa ilalim ng probinsya ng Palawan.
02:39Sa Pag-asa Island, ang dagat ang isa sa pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan.
02:49Ang mangisdang si Mang Larry, labing pitong taon nang naninirahan sa isla ng Pag-asa.
02:57Kagubatan pa po yung isla. Balik kami mga sibilyan na nandito ay nasa 16 lang for construction.
03:03Noong una kasi pagdating ko dito, grabinlongkot, walang signal, wala lahat.
03:06Yung wala na kaming trabaho, puro na pangisda yung trabaho ko dito.
03:10Balik ako nag-supply ng isda dyan sa mga military. Ayun ang pinagkakakitaan ko.
03:16Dinala siya rito ng pamalaan noong 2009 mula Rojas, Palawan para magtrabaho bilang construction worker.
03:26Noong kasi sa ganap pa sa isda, walang problema. May income kahit papano sa pagdadaing, pati sa riwa.
03:32Lamang doon kasi sa magtrabaho sa construction. Kasi yung construction, 150 lang yung araw namin yun.
03:37Pero libre bigas. Ang problema, pag nagkaubusan ng bigas, kumakain kami ng papaya.
03:42Pag kanas-kanas, hindi kami mapadalaan ng bigas.
03:45Yung runway, hindi pa yan simentado. Kumpa grass, yung damo. O damuhan. Yan ang islander na sa damuhan.
03:52Pag nagulan, madulas. Ang ginagawa minsan, pag gumanda yung panahon, pagka-paradrap ang tawag doon, nilalaglag lang dito sa amin
04:00yung bigas.
04:00Sa ngayon, nasa mahigit apat na raan ang marsidente sa pag-asa island.
04:09Hanggang sa parami na parami na lang tao, sabi ko ano kaya ko magpayo, magtagal ako dito.
04:14Hanggang sa nawili na rin ako, hindi na rin ako nagalis dito.
04:19Pero kasabay ng pagdami ng mga tao, may isa rin bagay na napansin si Mang Larry.
04:25Ang dating masaganang huli sa dagat, unti-unti na raw nagbago.
04:31Ang madadaanan mo, puro-puti yung mga bato. Tinatamaan siguro ng sayanay doon.
04:34Bali, 2013-2014, nagamat-amat na yung mga barko ng mga Chinese dyan.
04:41Chinese kasi, wala kami nakikitang nagapangisda sa Bahoray. Yung sa kanila, yung mga super light.
04:48Vietnam, yung matinding kumpitin siya sa pangisda.
04:52Yung pamamaraan kasi ng mga Vietnamese ay lamang na lamang kasi sa atin.
04:57Sa kanila, cyanide sa cadinamita, eh sa atin naman, bawal yung cyanide sa cadinamita.
05:02Sinamahang kong mangisda ang grupo ni Larry.
05:11Let's go, let's go, let's go!
05:21Let's go!
05:22Hindi ka mabibigil talaga dito?
05:37Nutapasin!
05:37Let's go!
05:38Woohoo!
05:39Hooray!
05:43Look, oh, nakadalong huli si Kuya Larry.
05:46Umaga-umaga, it pays to be early.
05:50And look at that.
05:51Pag lumalabas sa hindi lang nila ng ganyan,
05:53ibig sabihin, napakalalim yan,
05:55tapos biglang inangat.
05:57So, nagkakaroon sila ng parang vents, ano?
06:02Ilang oras kami sa laot.
06:04Ang aking mga kasama, sunod-sunod ang huling isda.
06:15Pero ako, naging matumal ang huli.
06:31Papalagay ulit tayo ng pain.
06:33Ay!
06:34Oo, nakahuli!
06:35Woohoo!
06:36Ang late lang!
06:44Sa military runway kung saan lumalapag
06:47ang mga sasakyang panghimpapawid ng mga militar.
06:53Kinagabihan,
06:55isang pawika naman ang sumampas sa dalampasigan.
07:0137 ang length, tapos 33 ang width.
07:06This is a big size.
07:08Sea turtle.
07:09Ang laki niya.
07:20Kasama ang Philippine Navy, sinigurado namin na hindi ito maabala sa kanyang pangiglog.
07:26Mayroong kami tinatawag na sea turtle conservation training na kinakandak sa amin ng DNR.
07:32Lahat po ng mga halos na mga sundalo na na-assign sa mga iba't ibang isla ay may at least
07:37little knowledge na kung paano pangalagaan yung pawikan kung merong silang makasalamuhan na mangitlog ng mga sea turtles.
07:46Makalipas ang mahigit isang oras, kinabunan niya ito ng buhangin.
07:56Paraan ito ng pawikan para mapanatili ng tama ang temperatura at malayo sa predator ang mga itlog.
08:06Ang ganitong paraan, may pag-aasang mapisa at mabuhay ang mga itlog at muling makarating sa dagat ang kanyang mga
08:14anak.
08:14Usually yung mga sea turtles na ito, nang nangitlog ito, during madaling araw, makita mo kung gaano kahirap niyang binabaybay
08:24pabalik ng dagat.
08:30Bago tuluyang bumalik sa dagat ang pawikan, tinanggalan ko ito ng mga barnacles o marilit na organismong kumakapit sa kanyang
08:39shell or carapace.
08:43Kapag kasi kumapal at dumami ito, maaring mahirapan sa paglangoy ang pawikan at magkaroon ng infeksyon sa katawan.
08:56Kinabukasan,
08:57lahat tayo kailang magtulong-tulong.
08:59Ginamit ko na rin ang pagkakataon na ito para maibahagi sa mga residente at mga sundalo kung paano higit na
09:07mapangalagaan ang yaman ng kanilang isla.
09:11Nakita niyo yung tabak nito, kulay green, kaya doon niya nakuha yung pangalan niya.
09:18They're found all over the world, so pinaka-common siya, no?
09:22Dalawang linggong matapos makapangitlog ang pawikan, may panibagong ulat mula sa Philippine Navy.
09:29May isang pawikan na naipit sa pampang.
09:33Agad nilang itong iniligtas at ibinalik sa karagatan.
09:41In terms sa service, ang gusto ko lang maalala ng mga tao dito is
09:46hindi lang pumasok sa mindset nila na nandito kami para
09:50protektahan yung isla, para protektahan yung soberenya natin.
09:54Nandito rin kami, katuwang nila kami na magprotekta sa environment.
10:01Kung ang mga hayop pabalik-balik sa isla para mabuhay at magparami,
10:08may mga tao rin na buhay ang inilaan para magbigay ng pag-asa sa pinaglalaban natin na yaman.
10:17Ang gurong si Teacher Eclipse, Tubong Quezon, Palawan.
10:21Nag-apply na po ako dito, kaya lang hindi ako pinayaga ng supervisor namin
10:26dahil matanda na raw ako, huwag na raw akong pumunta.
10:28Risk nga dito, so hindi ako natuloy.
10:31Pero nung mag-retire ako 2023, nag-apply ako dito.
10:37Kahit may polyo, hindi ito naging hadlang para ipagpatuloy ang kanyang pagtuturo.
10:42Meron kasi ako yung instinct ba na makita ako talaga ang real situation dito.
10:48Kung totoo o kung gaano ka risk ang buhay dito.
10:51Now, which is kabaliktaran pala na ang totoo ay napakaganda ng lugar na ito.
10:57It's a paradise.
11:00Sa ngayon, ang nag-iisang paaralan sa isla,
11:03may higit 120 estudyante.
11:07Yung ibinigay niya sa akin na konting talino at saka konting lakas ng kalooban.
11:14At nagbibigay ng inspirasyon sa akin na maging huwaran nila ako kahit ako may kapansanan.
11:19Ang grupo naman ng marine biologist na si Jonathan hindi nakaligtas sa laban ng karagatan.
11:29Sinugod sila ng mga Chinese helicopter habang nagsasagwa ng pag-aaral sa Kalayan Island Group.
11:38Umiikot na nang umiikot yung military helicopter ng China.
11:42So parang inikutan kami na inikutan na walang tigil.
11:45Nakatapos kami last transect na paangat na kami.
11:48Yun din pala yung pag-aangat din ng helicopter.
11:51Na kung baga ang helicopter pala ay bumaba ng totoo.
11:55Siyempre sa lakas ng ilisi ng helicopter, nagsisiliparan yung mga rubble.
12:01So yung bang tao natatamaan.
12:04Sa kabila nitong ipinagpatuloy pa rin nila ang kanilang misyon.
12:12At nang makarating sa ilalim ng dagat,
12:16hindi ang tanawin na inaasahan ni Jonathan ang kanyang nakita.
12:21So I was expecting talaga na maraming isda, malulusog yung mga corals.
12:25In fact, ang nakita ko, maliliit na yung mga corals na buhay.
12:29Karamihan ng mga corals na malalaki, patay na sila, natubuan na ng lumot.
12:32Tismayadong ipinakita sa amin ni Jonathan ang kalagayan ng mga bahura.
12:39Ang malalaking corals, patay na.
12:43Natubuan ng lumot, marami ring basag.
12:52Makikita mo na itong mounds ng corals na ito,
12:55para bang yung mga natirang mga buhay na corals,
12:58ay parang napaka-tangkad nitong mga rubble na ito,
13:01parang tinambak.
13:01Kung titignan natin sa picture, ganyan yan, ang tataas.
13:06At ayon sa obserbasyon,
13:08posibleng may mga pagbabagong dulot ng mga gawain pantao sa lugar.
13:14Posibleng na tinambakan ito,
13:16kaya naiiba ang itsura at forma ng mga bahura.
13:20Dapat maintindihan sana ng mga Pilipino,
13:22importante talaga natin na i-monitor, aralin,
13:27gumawa ng conservation strategies para sa mga island na ito.
13:30At hindi lang sa Pilipinas,
13:32kasi itong mga ito ay connected sa buong tinatawag natin na Coral Triangles.
13:37Bukod sa pagbabantay sa ating teritoryo,
13:40ang sangay ng Philippine Coast Guard sinisikap
13:43na makatulong para muling maibalik ang sigla ng mga bahura.
13:47Sa amin po sa Coast Guard,
13:49meron po tayo weekly or daily coastal cleanup po.
13:52And aside that, sa ating unit na marine environmental,
13:57meron rin po tayong nagawang coral rehabilitation po.
14:03May dumating po dito ng mga researcher po namin,
14:05sinervate po muna nila yung lugar kung saan pwede
14:08or possible na artificial coral po.
14:12Sa halos isang linggong pananatili ko sa isla ng Pag-asa,
14:18ramdam ko ang payak na buhay ng mga Pilipino roon.
14:25Nagkakaguluman sa karagatan,
14:29zero crime rate o payapa naman ang buong komunidad
14:32ng pag-asa ayon sa kapulisan.
14:35Meron po tayong custodial facilities po
14:37para po sa mga tao na nakakommit ng crime.
14:41So far po, very lucky po kami dito sa kalayaan.
14:46Ang mga tao po dito ay, ano po sila,
14:48law-abiding citizens po talaga sila.
14:51Sumusunod po sila sa mga rules and regulation po.
14:53Pero sa loob ng runway, may mga pasaway na tila hindi nakakasunod sa batas.
15:00Ang mga galang aso.
15:02Since runway ito, delikado din diba?
15:05Yung mga bird strike.
15:07And tulad noon, may asong tumatawid.
15:10That's another hazard.
15:11And ginawa ng anakan ng mga aso itong vegetation dito.
15:18So, nakausap ko yung pinaka-island manager nila.
15:25And sabi nila, problema daw nila.
15:28And they give a ghost signal to tranquilize the dogs and neuter them.
15:34Para mapigilan ang pagdami ng mga aso sa isla, nagbigay ako ng libring kapon.
15:43Let's go guys!
16:03Sa loob ng kalahating araw, nakapagkapon tayo ng higit dalumpong mga aso't pusa.
16:14Madepensahan man natin ang mga bahura, isda, tao at buhay ilang sa isla ng pag-asa.
16:21Hindi ito sapat para masabing ligtas ang isla sa pananakop ng ibang bansa.
16:28Ano nga ba ang posisyon ng Pilipinas sa ganitong pagbabago sa ating karagatan?
16:33Eksklusibo kong nakapanayam ang Secretary of Defense na si Gilberto Teodoro Jr.
16:40tungkol sa paninindigan ng Pilipinas sa West Philippine Sea.
16:43Secretary, madalas natin yung pag-usapan ang tungkol sa soberenya natin sa West Philippine Sea.
16:51Paano naman po yung ating environmental crisis?
16:59Kailangan natin ang effective occupation kaagad sa ating EEZ at extended continental shelf.
17:06Kaya dun sa ating arbitral award, sa artificial reclamations na ginagawa ng China na indiscriminate, na inimilitarize nila.
17:15Ang reef or shoal, tatawagin muna nilang isla yan.
17:20Tapos i-occupy nila, tapos sesementohin na yan.
17:24Tapos tatambakan nila ng coral din na hindi natin alam kung saan galing.
17:31Binangigit din niya ang mga issue may kaugnayan sa artificial reclamation at sa epekto nito sa marine environment.
17:40Kaya nakita ng arbitral tribunal violation ng International Convention on the Protection of Corals, Marine Environment, and Wildlife.
17:49Kailangan natin ng pagkukumpulan nito para sa ganon sustained ang ating enforcement sa buong West Philippine Sea.
17:57Para sa pamahalaan, magkakaugnay ang pagprotekta sa teritoryo at pagprotekta sa kalikasan.
18:06The whole broad spectrum yung ating kakayahan na maprotektahan lahat ng marine environment natin kasi laki nga.
18:12Malaki pa sa lupa yan, doble o triple, or even 10 times more than our land area, or even more.
18:18Hindi ito mangyayari kung hindi natin talaga magdesisyon na talakasin ang depensa natin.
18:25At dahil malawak ang karagatan, kailangang bantayan.
18:29Kailangan din ng mas malakas na kakayahan para maprotektahan ito.
18:35Sa gitna ng malawak na karagatan, may mga taong patuloy na nakikipaglaban.
18:41Alam ko kung saan-saan kayo galing, pero nagsama-sama kayo.
18:45For one purpose, to tell the world that this is our island.
18:52Kaya nga, napakaganda ng mga panalangin natin.
18:56Very meaningful, you know, I always say, I always attend national anthems.
19:07Pero bakit yung pagganda ko dito is parang mapapaluhaka dahil di ba atin itong lugar na ito?
19:16Marahil sila ang tunay na pag-asa sa laban na ito.
19:20Ang mga taong hindi sumusuko para protektahan ang karagatan at kinabukasan ito.
19:28Ako si Doc Nielson Donato, Born to be Wild.
19:36Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
19:39Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
19:42mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
19:46Maraming salamat sa panonood ng Born to be Wild.
19:49Para sa iba pang kwento tungkol sa ating kalikasan,
19:53mag-subscribe na sa GMA Public Affairs YouTube channel.
