00:00Herkese merhaba. Hiç vakit kaybetmeden bugünkü incelememize dalalım istiyorum.
00:04Biliyor musunuz, bazen tarih sadece yazılanlarla değil, ardında hiçbir iz bırakmadan kaybolanların hikayesiyle de şekillenir.
00:11Bugün de tam olarak böyle. İnanılmaz derecede güçlü ama bir o kalarda gizemli bir kraliçenin peşine dişiyoruz.
00:17Süyumbike'nin sırlarla dolu hayatı ve ölümünün ardındaki gerçekleri konuşacağız.
00:22Kaynaklarımızın ışığında yapacağımız bu inceleme aslında sadece tek bir kişinin değil, koca bir milletin hafızasına doğru bir yolculuk olacak.
00:28Hazırsanız başlıyoruz.
00:31Şimdi ünlü yazar Albert Camus'un gerçekten çok çarpıcı bir sözü var.
00:35Bir ülkeyi tanımak istiyorsanız insanların nasıl öldüğüne bakın.
00:38Hmm, düşününce inanılmaz derin bir paradoks değil mi?
00:41İşte bu cümle kazan tatarlarının ve son egemen kraliçeleri Süyumbike'nin o trajik hikayesini aslında tam kalbinden yakalıyor.
00:48Bir milletin ve ülkenin kaderini en büyük kahramanlarının ölümlerindeki sırlardan, hatta evet yanlış duymadınız bir mezara dahi sahip olamamalarından okuyacağız.
01:01Evet, Süyumbike kazan tatarları için efsanevi bir kadın lider, milli bağımsızlığın adeta sembolü olmuş bir isim.
01:07Fakat onun kişisel gizemini, o dramı tam olarak anlamak istiyorsak önce kaynak metnimizin sunduğu çok çarpıcı bir kavrama bakmalıyız.
01:14Mezarsız kazan tatarları.
01:15Yani düşünün, 1552'den itibaren Rus baskısına karşı mücadele etmiş, hayatını vermiş milli kahramanlar, aydınlar var.
01:22Ama onlara ebedi bir istirahatgah, dikili bir mezar taşı bile çok görülmüş.
01:26Devletini kaybeden bir millet, kahramanlarını anabileceği o fiziksel mekandan tamamen mahrum bırakılıyor.
01:31Yani buradaki asıl olay ne biliyor musunuz?
01:33Mezarsızlık kesinlikle bir tesadüf değil, son derece kasıtlı işlenmiş bir tarihsel silme süreci.
01:39İkinci bölüm.
01:40Siyasi evlilikler ve liderlik.
01:42Peki, Süyumbik'e bu güce nasıl ulaştı?
01:45İnanın bu öyle babadan kıza geçen basit bir miras hikayesi falan değil.
01:48Kendisi Nogay Hanı Yusuf'un kızı.
01:50Ve amacı o dönem parçalanmakta olan Türk dünyasını, özellikle Kazan, Kırım ve Nogay'ı tek çatı altında toplamak.
01:56Bayağı stratejik, devasa bir vizyon.
01:591533'de tamamen siyasi bir hamleyle Can Ali ile evleniyor.
02:03Kaynaklarımız bu kişinin ulusal şuradan yoksun olduğunu özellikle belirtiyor.
02:07Yani zor bir evlilik.
02:08Sonra Safa Girayhan ile evleniyor ama 1549'da onun ani ölümüyle işler tam anlamıyla çığırından çıkıyor.
02:15Düşünsenize, Süyumbik'e bir anda henüz 3 yaşındaki oğlu Ötemiş Giray adına koskoca kazananlarının yönetimini devralmak zorunda kalıyor.
02:22Gencecik ama bir o kadar da güçlü bir naip.
02:24O kadar ki dönemin Rusçarı meşhur Korkunç Ivan için bile bir numaralı tehdit haline geliyor.
02:28Ve tabi bu durum maalesef o kaçınılmaz sona zemin hazırlıyor.
02:33Üçüncü bölüm Korkunç Ivan'ın Ültimatomu
02:35Tarihler 1551'i gösteriyor.
02:38Mayıs ayındayız ve Rus ordusu Kazan'ı kuşatmış durumda.
02:41Ortada bir ölüm kalım savaşı var.
02:43Kazanlı delegeler barış istiyor ama Çar'ın masaya koyduğu şartlar var ki...
02:47Yani müzakereye kapalı tek kelimeyle korkunç şartlar.
02:50Şöyle diyor Çar.
02:511- Kraliçe Süyumbik'e derhal teslim edilecek.
02:542- Yetmez 3 yaşındaki küçücük oğlu Ötemiş de teslim edilecek.
02:58Ve 3- Süyumbik'e'nin tüm destekçileri esir olarak Moskova'ya yollanacak.
03:03Kazan halkı hayatta kalabilmek için bu ağır ültimatomu mecburen kabul ediyor.
03:0711 Ağustos 1551'de Süyumbik'e kucağında küçük oğluyla birlikte Ruslara zorla teslim ediliyor.
03:13Gerçekten tüyler üperteci bir an.
03:15Bir kadının, devasa bir liderin milleti için kendi hayatını nasıl feda ettiğini,
03:19o çaresizliği iliklerinize kadar hissediyorsunuz.
03:224. Bölüm Sürgün ve Karanlık Bilinmeyen Mezar
03:26İşte tam bu noktada hikaye inanılmaz bir şekilde karanlığa gömülüyor.
03:30Asıl sorumuz da bu zaten.
03:32Süyumbik'e tam olarak nem oldu.
03:34Kaynaklarımızın aktardığına göre Moskova'ya sürgüne gönderiliyor.
03:36Ve sadece 8 ay sonra Şah Ali adında biriyle evlenmeye zorlanıyor.
03:40Ve sonra hiçbir şey.
03:42Koca bir boşluk.
03:43Nasıl öldü?
03:44Nerede öldü?
03:45Hastalandı mı?
03:46Yoksa bir suikasta mı kurban gitti?
03:47Bu efsanevi kraliçenin son nefesini nasıl verdiği sır olarak kaldı.
03:52Tarihten adeta bir hayalet gibi silindi.
03:54Yıllar sonra Kasım şehrindeki Şah Ali Mozolesi'nde isimsiz, kime ait olduğu belirsiz bir mezar taşı bulunuyor.
04:00Bunun Süyumbik'e ait olabileceği söyleniyor ama hayır, hiçbir zaman kanıtlanamadı.
04:05Şuna bir bakar mısınız?
04:06Bir zamanlar koca bir devleti yöneten, bağımsızlığın vücut bulmuş hali olan bir kadından geriye kalan tek fiziksel iz, onaysız ve
04:13isimsiz bir taş parçası ihtimali.
04:15İşte bu belirsizlik onu sonsuza dek bir mezarsız kahraman olarak efsanelere kazıdı.
04:21Beşinci bölüm, Silinen Tarih, Mezarsız Tatarlar
04:24Şimdi kamerayı biraz geriye çekip o döneme daha geniş bir açıdan bakalım.
04:28Aslında göreceğiz ki Süyumbik'e'nin hikayesi münferit bir olay değil.
04:32Bu yüzyıllar sürecek devasa bir silme operasyonunun sadece başlangıcı.
04:37Teslimden bir yıl sonra 1552'de kazan düşerken yaşanan o askeri dengesizliğe bir bakın.
04:42Bir yanda 150 bin kişilik devasa bir Rus ordusu, diğer yandaysa 30 bini kazan, 3 bini nogay olmak üzere yalnızca
04:4933 bin savunmacı.
04:50Adeta bir karınca sürüsünün devlere karşı savaşı gibi.
04:53Kaynak metnimiz şehir düştükten sonra yaşanan o kitlesel yıkımı, sokakların nasıl kan gölüne döndüğünü,
04:58ve şehitlerin cesetlerinin toplu çukurlara atıldığını o kadar net aktarıyor ki.
05:02Gerçekten tarihte eşine az rastlanır bir yıkım.
05:05O yıkımın boyutlarını, o tahribatı tam anlamıyla kavramak için yazar Rizayettin Fehrettini'nin çok önemli bir notu var.
05:12Diyor ki, Ruslar Tatar mezarlıklarındaki yazılı taşları bile sağ bırakmadılar.
05:17Bir an durup düşünün bunu.
05:19Taşları sağ bırakmamak.
05:21Taş nasıl sağ bırakılmaz ki?
05:22Aslında bu cümle bize meselenin sadece askeri bir savaş olmadığını tokat gibi çarpıyor.
05:27Bu, bir milletin fiziksel analarını, atalarının yattığı yeri bile hedef alan,
05:32hafızayı kökünden kazımaya çalışan kasıtlı bir tarih silme çabasıdır.
05:36Ve ne yazık ki bu acı süreç yüzyıllar boyunca yeni kurbanlar alarak devam etti.
05:41Dinleyin bakayım.
05:421552'de Kul Şerif Camii etrafında şehit düşenler var.
05:45Kemikleri ne zaman bulundu biliyor musunuz?
05:47Tam 1996'da.
05:49Tamamen tesadüfen.
05:511755'de isyan başlatan kahraman Batırşa, korkunç Şilüsselburg Kalesi'nin zindanlarında can veriyor ve cesedik kalenin dibinde gömüsüz kalıyor.
05:591921'e geliyoruz.
06:01Edebiyatın usta ismi Şair Dertment.
06:03Yattığı aydınlar mezarlığının üzerine 1930'larda koca bir fabrika dikiliyor,
06:07mezar taşları da inşaat malzemesi olarak kullanılıyor.
06:10Daha bitmedi.
06:101938'de Stalin'in aydın katliamında öldürülen Sultan Galiyev, Galimcan İbrahimov,
06:16hiçbirinin üzerinde isminin yazdığı bir mezarı yok.
06:19Süyumbike'nin o meçhul kaderi, yüzyıllar boyunca Tatar aydınlarında tekrar tekrar yankılanmış.
06:24Sonra işin içine o korkunç rakamlar giriyor.
06:27İncelediğimiz kaynaklara göre 30 milyon ile 40 milyon arasında insandan bahsediyoruz.
06:331917 sonrasında Sovyetler dönemindeki yapay açlık, zorunlu sürgünler ve tasfiyeler sırasında ölen insan sayısı.
06:40O dönemin toplam Sovyet nüfusunun dörtte birine denk gelen devasa bir kayıp bu.
06:45Kırım ve Aska sürgünleri gibi dramlarda,
06:48dondurucu soğukta yük vagonlarında can verip yol kenarlarına öylece bırakılan yüz binlerce insan.
06:53Tıpkı az önce saydığımız o meşhur liderler gibi,
06:57milyonlarca sıradan insanda bir mezar taşı dahi olmadan o topraklara karıştı.
07:026. ve son bölüm.
07:03Ölümsüz anıt, kalplerde yaşayanlar.
07:05Ama her şeye rağmen en karamsar durumlarda bile umut verici bir şey oluyor.
07:10Kültürel hafıza, fiziksel yok oluşa direniyor.
07:12Fransız yazar Jean Cocteau'nun o muazzam lafı vardır.
07:15Ölülerin asıl mezarı canlıların yüreğidir.
07:18Bence bu incelememizdeki tüm o mezarsız kahramanların hikayesini en iyi özetleyen şey bu cümle.
07:23Suyumbike olsun, batırışı olsun, o 30 milyon isimsiz canı olsun.
07:27Üzerinde isimleri yazan fiziksel bir mezar taşları olmayabilir evet.
07:30Ama kaynak yazarımızın da harika bir şekilde belirttiği gibi onlar kazan tatarlarının ta kanına, kalbine ve tarihine işlenmiş, orada ölümsüzleşmişlerdir.
07:39Zorluklar karşısında varlığını sürdüren, yaşayan milletin kendisi o kahramanların yıkılamaz, devasa anıtı olmuş.
07:46Bu kaynak incelememizin sonunda gelirken aslında hepimizin üzerine uzun uzun düşünmesi gereken o soruyu sormak istiyorum.
07:52Eğer bir milletin tarihi, kültürü ve kahramanları tek bir fiziksel anıt, tek bir mezar taşı bile olmadan yüzyıllarca hayatta kalabiliyorsa,
07:59bu o halkın gerçek dayanıklılığı hakkında bize ne söyler?
08:02Yani taştan anıtları balyozla yıkabilirsiniz, mezarlıkları buldozerlerle dümdüz edebilirsiniz, bedenleri kaybedebilirsiniz.
08:08Ama o görünmez olanı, dilde, kalpte ve kültürel kimlikte yaşatılan o mirası asla yok edemezsiniz.
08:15Suyumbike'nin gizemli ölümünden bugüne uzanan en büyük ders bence işte bu sarsılmaz dirençtir.
08:20Evet, bugünlük benden bu kadar.
08:21Bir sonraki incelememizde görüşmek üzere, kendinize çok iyi bakın.
