00:00Herkese merhaba. Tarihi kaynakları masaya yatırdığımız bu yeni incelememizle hoş geldiniz.
00:04Bugün sıradan bir tarih konusu işlemiyoruz.
00:06Bugün devasa bir imparatorluğun çöküşünü ve bunun tam ortasında parlayan inanılmaz bir kadın direnişini,
00:13inanılmaz bir dayanıklılık ve trajedi hikayesini konuşacağız.
00:15Hemen 1549 yılına, yani krizin tam kalbine, zirve noktasına gidelim.
00:20Şöyle bir sahne hayal edin. Kazan Hanlığının tahtında ölmüş bir han var.
00:23Varis, sadece 3 yaşında bir çocuk.
00:26Ve dört bir yanı giderek büyüyen bir düşmanla çevrili bu koskoca devleti,
00:30o küçük oğlunu korumak için tek başına direnen dul bir kraliçe, Süyumbike.
00:35İmkansız gibi görünen bu eşsiz direnişin detaylarına girmeden önce,
00:38tablonun bütünlüğünü bu noktaya nasıl gelindiğini anlamamız gerekiyor.
00:41Birinci bölüm, Kazan Hanlığının Yükselişi
00:45Süyumbike'nin kurtarmaya çalıştığı bu devlet, öyle sıradan, köksüz bir devlet değil.
00:49Tarihçilerin aktardığına göre, kökleri taa Hun İmparatoru Atilla'ya, altın ordaya kadar dayanıyor.
00:54Aslında Hanlığının ömrünü okurken dört temel döneme ayırıyoruz.
00:571438'de başlayan o ihtişamlı, kudretli devir,
01:00ardından 1487'de başlayan Sancılı Rus himayesi,
01:041521'deki yeniden ayağa kalkma çabası olan milli uyanış
01:07ve son olarak 1551'deki o kaçınılmaz, trajik çöküş.
01:12Her şeyin başladığı yere, kurucu figüre bakalım.
01:14Ulu Muhammed Han.
01:15Bu isim gerçekten çok kritik.
01:17Kendisi sıradan bir figür değil.
01:19Altın ordanın yıkılışıyla ortaya çıkan anarşiyi bitirip,
01:22Orta İdil boyundaki Türk halklarını tek bir bayrak altında toplayan adam bu.
01:25Rus istilasına karşı adeta çelikten, bağımsız bir duvar örmüş, usta bir kumandan.
01:31Devletin o dönem ne kadar güçlü olduğunu anlamak için şu rakama bir bakın.
01:34Tam 200 bin ruble.
01:361445 yılında Ulu Muhammed Han,
01:39Kınyaz II. Vasili'yi esir aldığında,
01:41Moskova'ya serbest bırakılma şartı olarak tamı tamına bu devasa fidyeyi dayatıyor.
01:45Düşünebiliyor musunuz? Hanlık o dönemde bölgesinin tartışmasız en dominant gücü.
01:502. Bölüm
01:51Moskova Tehdidi Büyüyor
01:53Fakat işler her zaman iyi gitmiyor tabii.
01:55Şu sayıya, 19'a dikkatinizi çekmek istiyorum.
01:58Sadece bir asır.
01:59Evet, 100 yıl gibi kısa bir süre içinde kazan tahtına tam 19 farklı han çıkıyor.
02:04İnanılmaz bir rakam bu.
02:05Bize içerideki o korkunç taht kavgasını, sürekli değişen ittifakları gösteriyor.
02:09Ülke içeriden o kadar bölünmüş, o kadar çürümüş ki dışarıya karşı tamamen savunmasız hale gelmiş.
02:15İşte bu iç zafiyetin faturası sahada çok ama çok ağır oluyor.
02:19Bu tabloya 1460 ile 1552 arasındaki asimetrik savaşa dikkat edin.
02:24Ruslar kazana tam 25 defa durmaksızın saldırıyor.
02:28Kazan Tatarları ise buna sadece 8 kez karşılık verebilmiş.
02:31Üstelik bu 8 hamle Moskova'ya hedef alan büyük fethi hareketleri falan değil.
02:36Sadece sınır kalelerini korumaya yönelik çaresiz savunma refleksleri.
02:40Üzerlerindeki askeri baskı gerçekten boğucu bir seviyede.
02:43Ve kaçınılmaz kırılma noktası 1487'de kapıyı çalıyor.
02:48Üçüncü İvan içerideki bu kaos ve kavgaları fırsat bilip Kazan'ı ilk kez işgal ediyor.
02:53Bu o kudretli çağın tabutuna çakılan son çividir aslında.
02:56Çünkü Kazan o günden sonra kendi liderini, kendi hanını bile Moskova'nın izni olmadan seçemez hale geliyor.
03:02Bağımsızlık ve egemenlik temelden sarsılıyor.
03:06Üçüncü Bölüm Süyumbike'nin Tahta Çıkışı
03:08Şimdi tekrar hikayemizin o muazzam merkezine Süyumbike'ye dönelim.
03:13Kaynaklar bize onu sadece Nogay Hanı Yusuf'un kızı asil bir prenses olarak tanıtmıyor.
03:18Zekası, adaleti ve dirayetiyle öne çıkıyor.
03:20Zengin veya fakir ayırt etmeden sergilediği o eşitlikçi liderlik sayesinde Tatar halkının gerçekten kalbine taht kurmuş.
03:27Herkesin tartışması saygı duyduğu biri.
03:29Ancak Kraliçe'nin hayatı hiç de öyle masal gibi ilerlemiyor.
03:33Tam bir trajedi dizisi.
03:34Önce 1533'te Can Ali ile tamamen politik bir evlilik yapıyor.
03:38İki yıl bile geçmeden eşi bir suikaste kurban gidiyor.
03:41Ardından Safagiray ile evleniyor.
03:43Safagiray Ruslara karşı iyi dirense de 1549'daki ani ölümüyle her şeye altüst oluyor.
03:48İşte Süyumbike az önce en başta bahsettiğimiz o büyük krizin ortasında.
03:52Henüz 3 yaşındaki oğlu Ötemiş Giray'ın naibi olarak devleti tek başına sırtlanmak zorunda kalıyor.
03:57Dördüncü bölüm Ruslara karşı kadın direnişi
04:00Dikkatinizi tam olarak buraya vermek istiyorum çünkü burası tüyler ürpertici.
04:04Süyumbike öyle saralinde oturup emirler yağdıran, evrak imzalayan bir naip falan değil.
04:08O devlet işlerini bizzat idare etmekle kalmıyor,
04:11Ruslara karşı yürütülen o destansı askeri operasyonları doğrudan cepheden yönetiyor.
04:16Türk tarihinde sadece bir ünvan taşıyan değil,
04:18bizzat askeri direnişi kumanda eden ilk kadın liderlerden biri olarak tarihe geçiyor.
04:23İnanılmaz bir karakter.
04:24Ama kraliçenin en büyük, en yıkıcı savaşı maalesef surların dışında değil, içeride veriliyor.
04:311551'deki o boğucu kuşatmayı bir düşünün, devletin liderliği ortadan ikiye bölünmüş.
04:35Bir yanda Ruslara boyun eğip barış yapalım diye direten kazan mirzaları,
04:39diğer yanda kraliçenin izinden gidip sonuna kadar savaşacağız diyen Kırım mirzaları.
04:43Kraliçenin Kırım'dan çaresizce istediği acil yardım çağrıları bu teslimiyetçi iç grup tarafından sabot ediliyor.
04:49Bu ihanet o eşsiz direnişin adeta belini kırıyor.
04:545. Bölüm
04:55Kazanın Acı Dolu Düşüşü
04:56Barış isteyen kazan mirzaları, 4. İvan'ın kapısına gittiklerinde karşılarına çıkan ültimatom,
05:02kelimenin tam anlamıyla şok edici ve tartışmaya kapalıydı.
05:05İvan'ın 3 acımasız şartı var.
05:071. Topraklar Moskova'ya devredilecek.
05:102. Tüm Rus esirler bırakılacak.
05:123. Süyumbike ve o küçücük oğlu Moskova'ya esir olarak verilecek.
05:163. Bu barış yanlısı beyler veya devleti kurtarmak adına kraliçelerini bir çırpıda feda ederek bu şartları kabul ettiler.
05:2411 Ağustos 1551
05:25Bu tarih, kelimenin tam anlamıyla yürek burkan bir andır.
05:30Jeopolitik bir devlet çöküşünün derinden insani ve karanlık bir trajediye dönüştüğü o gün.
05:35Kendi vatanı ve insanları için canını dişine takan kraliçe Süyumbike ve daha yürümeyi yeni öğrenmiş oğlu Ötemişkiray,
05:42kendi halkı tarafından Ruslara esir olarak teslim edildi.
05:45Düşünmesi bile çok ağır.
05:47Peki, kraliçelerini feda etmek devleti kurtardı mı?
05:50Kesinlikle hayır.
05:51Sadece bir yıl sonra 1552'de Ruslar o son darbeyi indirmek için saldırıyor.
05:56Tarihçi Akdes Nimet Kurat bu anı anlatırken çok çarpıcı bir şey söylüyor.
06:00Kazan Türklerinin gösterdikleri kahramanlık Türk tarihinin en şanlı sayfalarından biridir diyor.
06:05Neden biliyor musunuz?
06:06Çünkü halk liderleri ellerinden alınmış olsa bile Süyumbike'nin o efsanevi direniş ruhuyla son nefesine kadar onurlu bir savaş vermişti.
06:14Fakat bu kahramanlığın sonu maalesef mutlak bir yıkım oldu.
06:182 Ekim 1552'de şehir düşüyor.
06:20Tarihçi Mehud Yekov bu anı o kadar net ve tarafsız bir dille özetliyor ki,
06:24esir düşen kazan sakinlerinin yaşadığı o tüyler ürpertici katliamın Rus tarihinin en karanlık sayfalarından biri olduğunu yazıyor.
06:31Şehrin yerle bir edilmesi, yağmalanmaşı, 115 yıllı koskoca bir devletin ne kadar acımasızca tarihten silindiğini gösteriyor.
06:38İşte tam bu noktada bu incelememizin sonunda durup kendimize şu kritik soruyu sormalıyız.
06:44Aradan tam 469 yıl geçmiş.
06:46Koskoca bir hanlık yıkılmış, tarihe karışmış.
06:49Peki ama Süyumbike'nin o efsanevi direnişinin hatırası,
06:52nasıl oluyor da kazan tatarlarının bugünkü kimlik ve varoluş mücadelesini hala alev alev canlı tutabiliyor?
06:59Demek ki devletler yıkılsa da sağlam bir direniş ruhu asırlarca nesilden nesile yaşamaya devam ediyor.
07:04Bize katıldığınız için çok teşekkürler.
07:07Bu etkileyici mirasın üzerinde düşünmeye devam edelim.
07:09Bir sonraki incelememizde görüşmek üzere.