00:00It's like smoking over there.
00:03Bandang alauna ng tanghali noong Januari 12, 2020.
00:08Nagsimula ang Phreatic Eruption
00:09o yung singaw na tinutulak na mainit na tubig
00:12sa loob ng main crater ng Taal.
00:16Dahil sa sulud-sulud na pagyanig
00:17at pagtaas na makapal na usok,
00:20mabilis na itinaas ang alerto mula sa Level 2
00:22hanggang sa Alert Level 4.
00:25Ang Phreatic Eruption,
00:27mabilis na umakyat sa Phreatic Magmatic Stage
00:30na may lakas na BEI-4.
00:33Ang taal ay nagsimunang maglabas
00:34ng napakataas na asp room
00:36na may kasamang volcanic lightning.
00:39Ang asp wall ay umabot sa buong Batangas,
00:41Cavite, Laguna, Rizal, Metro Manila
00:44at ilang bahagi ng Central Zone.
00:4639 katao ang naiulat na namatay.
00:49Kung gayo nito,
00:50higit 500,000 katao pa
00:51ang napilitang mag-evaculate
00:53mula sa 14-kilometer danger zone.
01:00Ang pagsabog na ito'y nagdulot
01:02ng malawakang cancellation of flights
01:03sa Ninoy Aquino International Airport
01:05maging ang pagsasara ng mga paaralan
01:07sa buong Metro Manila at Calabarsoon.
01:11Pero hindi ito
01:12ang unang mapaminsalang pagputok
01:14ng Taal Volcano.
01:16Ayon sa FIVOX,
01:18sa pagitan ng taong 1572
01:19at taong 1977,
01:2233 times nang pumutok
01:23ang Taal Volcano.
01:24Pero mga pagputok nito
01:26noong 1754,
01:281911,
01:29at 1965
01:30ang naging pinakakilalang pagsabog nito.
01:33Ang pagsabog ng vulkan Taal
01:35noong 1754
01:36ay tinuturing na pinakamatindi
01:38at pinakamatagal na pagputok
01:40sa naitalang kasaysayan ng vulkan.
01:42At umabot ito
01:43ng halos 7 buwan
01:44mula May 15
01:45at ng December 5,
01:471754.
01:50Ayon sa mga historical records,
01:52sa sobrang lakas na pagsabog,
01:54nalubog sa abo at putik
01:55ang bayan ng Lipa,
01:56Tanawan,
01:57Taal at Sala
01:58na nasa paligid ng vulkan.
02:02Kalauna ng mga bayan ng Lipa,
02:03Tanawan at Taal
02:04ay nirelocate sa mas mataas na lugar
02:06malayo sa lawa.
02:08Habang ang sala
02:09ay hindi namuling pinayo
02:10at permanenteng sinama
02:11bilang bahagi ng Tanawan.
02:14Ang pagsabog naman
02:15ng vulkan Taal
02:16noong 1911
02:17ang tinuturing na isa
02:18sa pinakamabilis
02:19at pinakadedling trahedya
02:21sa kasaysayan ng Pilipinas.
02:24Nang pumutok ang vulkan Taal,
02:26nagpakawala ito
02:27ng base surges
02:28o yung mabilis
02:29pahalang na pagragasa
02:30ng mainit na uso,
02:31abo,
02:32steam
02:32at mga pirapirasong
02:33bato at putik
02:34na lumalabas mula
02:36sa bungangan
02:36ng isang vulkan
02:37na may bilis
02:38ng tulad sa bagyo.
02:39Mabilis na kumalat
02:41ang mainit na gas
02:41at volcanic material
02:42sa paligid ng vulkan,
02:44maraming bahay
02:45at pamayaran
02:46sa vulkino island
02:47ang nawasak.
02:48Tinatayang umabot
02:49ang 1,300 katao
02:51ang nasawi
02:51sa trahedya.
02:52Pero ang base surge
02:54na identify pa lamang
02:55ng mga scientist
02:56sa pagputok din
02:57ang Taal
02:58noong 1965 lang.
03:00Ang 1965 eruption
03:01ng Taal
03:02ay isang uri
03:03ng freato magmatic eruption
03:04o pagtatagpo
03:05ng napakainit na magma
03:07at tubig ng lawa.
03:09Dahil sa tindi ng pressure,
03:11naitalam pagkabuo
03:12ng isang bagong bunganga
03:13na may habang 1.5 kilometers
03:15sa timog kandurang bahagi
03:16ng Volcano Island
03:17na tinawag
03:18na Mount Tamaro.
03:21Dalawang daak residente
03:21ng lugar
03:22ang namatay
03:22dahil sa pagsabog na ito.
03:25Pero hindi lang sa Taal
03:26naranasan
03:27ang mapaniram
03:28puwersa ng kalikasan.
03:30Sa Mindarao,
03:31may dalawa pang vulkan
03:32na nag-iwan
03:32ang malalim na bakas
03:33sa kasaysayan.
03:34Sa ista ng Kamigin,
03:37ang second smallest province
03:38sa Pilipinas,
03:39naganap na ba
03:39ng pagsabog ng vulkan
03:40na ating babalikan?
03:41Dito merong pitong vulkan
03:43na makikita
03:44at isa nito
03:45minsan ang sumabog
03:46at kumitil
03:46ng maraming buhay.
03:47Ito ang pagputok
03:48ng Mount Hibok-hibok
03:50noong 1951.
03:5275 years na ang nakalipas
03:54na maganap
03:55ang pinakapatinding pagsabog
03:56ng Mount Hibok-hibok
03:57sa Kamigin Island.
03:59Mula sa taong 1948,
04:01ang Hibok-hibok
04:02ay pabalik-balik na
04:03sa pagbuga ng usok
04:04at paglikha
04:04ng maliliit na pagyanig.
04:07Pero noong umaga
04:08ng December 4, 1951,
04:10habang marami pang residente
04:11ang natutulog,
04:12ang Mount Hibok-hibok
04:13biglang sumabog.
04:16Nagpakawala ito
04:17ng naglalaki
04:18ang nagbabagang bato,
04:19kumukulong lava
04:20at ang nakamamatay
04:21na pyroclastic flow.
04:24Sa loob lamang
04:25ng ilang minuto,
04:26hinupok nito
04:26ang lahat ng madaanan
04:27sa loob ng 5 kilometrong radius.
04:30Partikular
04:31sa bayan ng Mambahaw
04:32na siyang kabisera
04:33ng isla.
04:35Pumigit kumulang
04:36na 500
04:37na gan 3,000 tao
04:38ang nasa huwi
04:39sa trahedya.
04:41Noong Junyo 20, 1952,
04:43sa visa
04:44ng Republic Act
04:44No. 766,
04:46opisyal na tinatag
04:47ang COMVOL
04:48o Commission
04:49on Volcanology
04:50na mas kilala natin
04:51ngayon
04:51sa tawag
04:52na FIVOX.
04:53Taong 1641,
04:54nang maulat
04:55na nagtidilimdi
04:56umano
04:56ang kalangitan
04:57ng ilang bahagi
04:58ng Mindanao.
04:59Ang dahilan,
05:00ang pagputok
05:01ng Vulcan Parker
05:01o Melibingoy
05:02na naganap
05:03sa South Cotabato
05:04noong 1641.
05:06Ayon sa pag-aaral
05:07na na-publish
05:08sa Journal
05:09of the Geological Society
05:10of the Philippines
05:11noong 1997,
05:12ang January 4,
05:141641,
05:15erupsyon
05:15ng Mount Melibingoy
05:16ay kasing pagsik
05:17ng pagsabog
05:18ng Mount Tinatubo.
05:20Ayon sa ilang record,
05:22sobrang kapal
05:22ng abo
05:23na binugan nito
05:23kaya naulat
05:24na nagdilim
05:25ang kalangitan
05:25sa ilang bahagi
05:26ng Mindanao.
05:28Ang pagsabog
05:29ng Vulcan Parker
05:29ang nagbigay daan
05:31sa pagbuo
05:31ng malaking bungangan
05:32ng vulkan
05:32na kalaunan
05:34ay napuno ng tubig
05:35at naging isang lawa
05:36na ngayon
05:36ay tinatawag
05:37na Lake Olon.
05:38Hindi lang sa Pilipinas
05:40naramdaman
05:40ang epekto
05:40ng pagputok
05:41ng Mount Melibingoy.
05:43Ang abo
05:43at volcanic aerosol nito
05:45ay nagdulot
05:45ng pagbabago
05:46sa klima
05:47na iniuog
05:48na isang matinding
05:48tagtuyot,
05:49tagutom
05:50at pagbagsak
05:51ng Ming Dynasty
05:51sa China
05:52noong 1644.
05:55Sa likod
05:56ng kahanga-hangang
05:56anyo nito
05:57meron palang
05:58tasaysayan
05:58ng mapanirang
05:59pagputok
06:00ang susunod
06:01nating vulkan.
06:02Hindi lang sa ganda
06:02at hugis nito
06:03kailang vulkang Mayon.
06:05Noong 1897
06:06nagkaroon ito
06:06ng malakas na pagputok.
06:07Maraming mga pamayan
06:09ang napektuhan.
06:10Ang pagputok
06:11ng Mayon Volcano
06:12noong Hunyo
06:13hanggang Hulyo
06:131897.
06:15Sa likod
06:15ng kahanga-hangang
06:16anyo nito
06:17meron palang
06:18tasaysayan
06:18ng mapanirang
06:19pagputok
06:20ang susunod
06:20nating vulkan.
06:21Hindi lang sa ganda
06:22at hugis nito
06:23kailang vulkang Mayon.
06:24Noong 1897
06:26nagkaroon ito
06:26ng malakas na pagputok.
06:28Maraming mga pamayan
06:28ang napektuhan.
06:30Ang pagputok
06:31ng Mayon Volcano
06:32noong Hunyo
06:33hanggang Hulyo
06:331897.
06:35Ang pangalawa
06:36sa pinaka-papigsala
06:37at pinaka-uninterrupted
06:38na pagsabog nito
06:39sa kasaysayan
06:40ng vulkan.
06:42Sa loob
06:43ng pitong araw
06:43ang vulkan
06:44ay walang humpay
06:45na nagpaulan
06:46ng abo,
06:46apoy
06:47at kumukulong putik.
06:49Pero sa mga
06:50nagdaang pagputok
06:51ng Mayon,
06:51hindi lang mga pamayanan
06:53ang naapektuhan,
06:54may mga strukturang
06:55na natiling saksi
06:55sa lakas ng vulkan
06:57at sa trahedyang
06:57dinulot nito.
06:59Isa sa mga
07:00kilalang lugar
07:01na konektado
07:02sa kasaysayan
07:02ng pagputok
07:03ng vulkan
07:03sa Pilipinas,
07:04ang Cagsawa Church.
07:06Noong 1814,
07:07isang malakas
07:08na pagsabog
07:08ng Mayon
07:09ang nagbaon
07:10sa malaking bahagi
07:11ng bayan
07:11sa abo
07:12at iba pang materials
07:13mula sa vulkan.
07:14February 1,
07:161814,
07:17naganap
07:18ang pinakamalupit
07:19na pagputok
07:19ng Mayon.
07:20Ayon sa
07:20Philippine Information
07:21Agency,
07:22approximately
07:231,200 na katao
07:25ang nasawi
07:26sa trahedya.
07:26Ayon sa
07:27FIVOX,
07:28ang pagsabog
07:28ay classified
07:29na Plinyan Eruption,
07:30ang pinakabayolenteng
07:32klase ng pagsabog,
07:33kung saan
07:34nagbubuga ang vulkan
07:35ng dambuhalang
07:36as kolum
07:36at bato
07:37patungo sa stratosphere.
07:40Umabos natin natin
07:41ang 50 kilometers
07:42ang taas
07:43ng haligi
07:43ng abo
07:44na binugan
07:44ang vulkan
07:45dahilan upang
07:46mga trimong paligid
07:47na animoy gamina.
07:49Habang umaagos
07:50ang painit
07:51na putik
07:51at abo
07:52mula sa vulkan,
07:53kasabayang pagulan
07:54ng nagbabagang
07:55bato
07:55sa mga bahay.
07:57Isa sa mga lugar
07:58na lubhang naapektuhan
07:59ang dating bayan
08:00ng Kagsawa
08:01sa Albay.
08:02Ayon sa
08:03National Historical
08:04Commission
08:04of the Philippines
08:05o NHCP,
08:07nasira nito
08:08at nabaon
08:08ang St. James
08:09of the Apostle Church.
08:11Ang kampanaryo nito
08:13ang isa sa mga
08:13natitirang bahagi
08:14ng struktura
08:15na makikita pa rin
08:16ngayon.
08:17Sa lahat
08:18ng pagsabog
08:18ng vulkan
08:19na naganap
08:19sa Pilipinas
08:20may isang pangyayari
08:21na hindi lang
08:21magbabago
08:22sa anyo
08:22ng ating paligid
08:23kundi
08:24naka-apekto
08:25sa klima
08:25ng buong mundo.
08:26Isang napakalakas
08:27na pagsabog
08:28na nagpakawala
08:29ng bilyon-bilyon tonelada
08:30ng volcanic materials
08:31sa ipapawid.
08:33At ang pangyayaring ito
08:34naganap
08:35noong 1991
08:35ang isa sa mga
08:36pinakabalakas
08:37na magputok
08:38ng vulkan
08:38na naitala
08:39sa buong mundo
08:40sa 20th century
08:41ang pagsabog
08:42ng vulkang pinatubo.
08:44April 1991.
08:46Nagsimula itong
08:47magtala
08:48ng sulud-sulud
08:48na pagyanig
08:49at paglabas
08:49ng sulfur dioxide.
08:51Mga senyales
08:52na posibleng
08:52pagputok nito.
08:53Dahil matagal
08:54nang naninirahan
08:55sa paligid
08:55ng pinatubo
08:56kabilang ang mga
08:57katutubong Aita
08:58sa mga unang
08:59nakapansin
08:59sa kakaibang
09:00pagpaparamdam
09:01ng vulkan.
09:03Dahil sa mga
09:04senyales na ito,
09:05ang baybayan ng
09:06FIVOCs
09:06at mga scientist
09:07mula sa USGS
09:09o United States
09:10Geological Survey
09:11ang volcanic activities
09:12bilang paghada
09:14sa posibleng
09:15malaking pagsabog.
09:16Nagsimula
09:17ang malawakang paglikas
09:18sa mga mamamayan
09:19sa paligid nito.
09:21Kasama sa mga lumikas
09:23ang humigit-kumulang
09:24na 20,000
09:25katutubong Aita
09:26na kailangang
09:27iwan ang kanila
09:27mga tahanan
09:28upang makaiwas
09:29sa panganib.
09:32Ngunit sa kabila
09:32ng mga paghahanda,
09:33hindi pa rin
09:34maiwasan
09:34ang laki ng pinsala
09:35na nakahandang dumating.
09:39Noong June 12, 1991,
09:41kasabay ng pagdiriwang
09:43ng kalayaan ng Pilipinas,
09:44nagsimula
09:45ang mas malakas
09:46na pagsabog
09:46ng pinatubo
09:47na nagbuga
09:48ng makapal na abo
09:49at mainit na gas.
09:50Pero ito pala'y
09:51simula pa lamang
09:52ng mas matinding pagsabog.
09:55Hanggang noong
09:56June 15, 1991,
09:58tuloy ang naganap
09:59ang pinakamalakas
10:00na pagsabog
10:00ng pinatubo
10:01na umabot
10:02sa DEI-6.
10:06Sa loob
10:07na humigit-kumulang
10:07na siyam na oras,
10:09umabot sa maging
10:1035 kilometro
10:11ang haligin
10:12ng abo
10:12na binuga nito.
10:14Hindi lang abo
10:15ang binuga
10:15ng pinatubo.
10:16Rumagasa din
10:17pababa nito
10:18ang pyroclastic flow
10:19o mainit
10:20na halo ng gas,
10:22abo,
10:22at bato
10:23na mabilis
10:24dumaloy
10:25at tumabon
10:25sa mga madadaaran nito.
10:27Lalo pang lumala
10:28ang sitwasyon
10:29nang sabay na dumating
10:30ang bagyong
10:30yun niya
10:31noong taong ito.
10:32Habang sumasabog
10:34ang pinatubo
10:34dahil sa malakas na ulan,
10:36nabasa
10:36at bumigat
10:37ang makapal na abo
10:38sa mga bubong
10:39ng mga bahay
10:40at gusali
10:40na naging dahilan
10:41ng pagbuko
10:42ng marami sa mga ito.
10:47At hindi rin natapos
10:49ang pangarim
10:49sa paglipas ng bagyo
10:50dahil sa paghahalo
10:52ng ulan
10:52at volcanic debris
10:53na buo ang lahar
10:54na tumabon
10:55sa maraming bahay,
10:56kalsada,
10:57tulay
10:57at sakahan
10:58sa paligid
10:59ng pinatubo.
11:00Dahil sa lawak
11:01ng pagkasira,
11:02maraming pamilyang
11:03nawalan ng tahanan
11:04at kamuhayan,
11:05lubang na apektohan
11:06ng mga katutubong
11:06ayta
11:07na hindi lamang
11:08napalaya
11:08sa kanilang mga tahanan
11:09kundi nawalan din
11:11ang bahagi ng lubang
11:12matagal ng pinagkukunan
11:13ng ikinabubuhay.
11:14Pero hindi lamang
11:15sa Pilipinas
11:16naramdaman
11:17ang epekto
11:18ng pagsabog na ito.
11:19Tinatayang
11:2020 milyon tonelada
11:21ng sulfur dioxide
11:22ang naibuga
11:22ng pinatubo
11:23sa ipapawid.
11:24Ang mga particles
11:25na nabuo mula rito
11:26ay kumalad sa buong mundo
11:28at nagdulot
11:29ng pansamantalang
11:29pagbabaan
11:30ng karaniwang
11:30temperatura ng daigdig
11:32na humigit kumulang
11:33na 0.5 degrees Celsius.
11:36Matapos
11:37ang napakalaking
11:38pagsabog,
11:39nagbago na rin
11:40ang Mount Pinatubo.
11:41Nabuo sa dati
11:42tuktok nito
11:42ang isang malaking kaldera
11:44na puno ng tubig
11:45at naging kilala
11:46bilang Lake Pinatubo.
11:49Pagkalipas
11:50ng pinakamatinding
11:50pagsabog,
11:53nagpatuloy pa rin
11:54ang epekto nito
11:54sa mga komunidad
11:55sa paligid ng bulkan
11:57sa mga sumurod na taon.
12:01Hindi natin
12:02kayang pigilan
12:03ang pagputok ng bulkan.
12:04Hindi rin natin
12:05kayang kontrolin
12:06ang lakas nito.
12:07Pero may isang bagay tayong
12:09kayang gawin
12:09ang maging handa.
12:12Dahil sa bawat
12:12pagputok
12:13na nagaganap
12:13sa ating kasaysayan,
12:14may mga aral
12:16na dapat nating baunin.
12:19Para sa susunod
12:20na pagyanig
12:21ng kalikasan,
12:22ang kaalamang ito
12:23ay pwedeng
12:24makapagligtas
12:25ang buhay.
12:26Kayo,
12:27anong pagsabog
12:28ng bulkan
12:28sa iba't ibang bahagi
12:29ng mundo naman
12:30ang naaalala nyo?
12:49Teh.
12:50Teh.
13:19Transcription by CastingWords
13:20CastingWords